ODEON


ZNACZENIE: Starożytna budowla przeznaczona na występy muzyczne i teatralne.


UŻYCIE: Odeon podobnie jak teatr miał amfiteatralną widownię, ale przykrytą dachem ze względów akustycznych. Posiadał orchestrę dla chóru i podium dla muzyków. Odeony były mniejsze od teatrów. Odeon to także typ orkiestry grający muzykę rozrywkową, popularny na przełomie XIX i XX wieku. Orkiestra ta złożona była z dowolnej liczby muzyków grających na instrumentach dętych, z kwintetu smyczkowego i perkusji. Odeon to również brytyjska sieć kin, największa w Europie, która została założona w 1928 roku przez Oskara Deutscha. Według źródeł związanych z firmą nazwa jest akronimem hasła reklamowego: „Oscar Deutsch Entertains Our Nation” (ang. Oskar Deutsch zabawia nasz naród)


PRZYKŁAD: Prawdopodobnie najstarszy odeon został zbudowany z inicjatywy Peryklesa około 442 p.n.e. w Atenach na południowo-wschodnim zboczu Akropolu.


ETYMOLOGIA: łac. odeum – znaczenie jak wyżej.

MANUELIŃSKI


ZNACZENIE: Styl architektoniczny późnego gotyku.


UŻYCIE: Styl manueliński rozwijał się w Portugalii za panowania króla Manuela I Szczęśliwego. Łączy gotyk z rzeźbami o morskich motywach i z elementami orientalnymi.


PRZYKŁAD: Za pierwszą budowlę prezentującą ten bogaty w detale styl uważa się Igreja de Jesus w miejscowości Setúbal (1494-1498).


ETYMOLOGIA: Od imienia portugalskiego króla Manuela I.

TREMO


ZNACZENIE: Długie stojące lustro.


UŻYCIE: Tremo to lustro, które najczęściej jest osadzone w ozdobnej ramie. Jego wymiary pozwalają na ujrzenie odbicie całej postaci. Z kolei Paul Tremo (1733-1810) był kuchmistrzem na dworze króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, zdobył miano „pierwszego kuchmistrza w Europie”. Był m.in. odpowiedzialny za oprawę kulinarną obiadów czwartkowych.


PRZYKŁAD: W swoim lustrze nigdy nie mogła przejrzeć się od stóp do głów, postanowiła więc zainwestować w kryształowe tremo.


ETYMOLOGIA: fr. trumeau – przestrzeń między parą okien, lustro zajmujące tę przestrzeń.

PERYSTYL


ZNACZENIE: Galeria, ogród, otoczone kolumnadą (patrz poniżej).


UŻYCIE: Perystyl to najczęściej ogród lub dziedziniec położony pośrodku domu i otoczony kolumnadą w zamożnych domach greckich lub rzymskich. Perystyle były charakterystyczne dla architektury hellenistycznej oraz rzymskiej.


PRZYKŁAD: W swojej podmiejskiej posiadłości chciał stworzyć coś na kształt perystylu. Wyszło kiczowato i niepraktycznie.


ETYMOLOGIA: gr. peristyles – otoczony kolumnami.

pery

MASWERK


ZNACZENIE: Dekoracyjny podział okna w budowli gotyckiej (patrz zdjęcie).


UŻYCIE: Maswerk składał się z elementów geometrycznych wykonanych w cegle lub kamieniu (np. koła, odcinki koła, stylizowane liście). Maswerki stosowano do wypełniania otworów okiennych, rozet czy balustrad. Był też spotykany jako motyw dekoracyjny w rzemiośle artystycznym, np. złotnictwie i meblarstwie. Ślepy maswerk stanowi z kolei dekorację elementów nieprzezroczystych, takich jak np. płaszczyzny ścian. Po polsku maswerk bywa nazywany laskowaniem.


PRZYKŁAD: Pierwszy maswerk pojawił się w kaplicach katedry Notre Dame w Reims około 1230 roku.


ETYMOLOGIA: niem. Masswerk – znaczenie jak wyżej.

maswerk

TABLINUM


ZNACZENIE: Pomieszczenie mieszkalne w dawnym domu rzymskim.


UŻYCIE: Tablinum było połączone z atrium (niezadaszone pomieszczenie wokół którego rozmieszczone były pokoje mieszkalne). i wychodziło na ogród. Na przestrzeni czasu zmieniało swoją funkcję: początkowo było głównym mieszkaniem rodziny, potem gabinetem i pokojem przyjęć pana domu. W tablinum przechowywano archiwa domowe i kosztowności.


PRZYKŁAD: Odpowiednikiem tablinum w starożytnych domach greckich było prostas.


ETYMOLOGIA: łac. tabulinum – archiwum.

PRAKTYKABEL


ZNACZENIE: Niewidoczny dla widza drewniany element konstrukcyjny, który służy do wspomagania dekoracji teatralnej.


UŻYCIE: Praktykabel służy także za podest dla aktorów. Jest to konstrukcja łatwa do składania i przenoszenia. Praktykabel to także składane siedzenie dla widza bez oparcia, przymocowane do stałego rzędu foteli (inaczej straponten). Również praktykabl.


PRZYKŁAD: Zapomnieli o postawieniu za dekoracją praktykabla, dlatego zamiast pojawić się w oknie od pasa w górę, widzowie widzieli tylko czubek jego głowy.


ETYMOLOGIA: niem. praktikabel – użyteczny.

AKROTERION


ZNACZENIE: Terakotowa lub marmurowa dekoracja, która wieńczyła szczyt i boczne narożniki frontonu (patrz zdjęcie).


UŻYCIE: Akroterion był stosowany w klasycznych budowlach greckich i rzymskich. Mógł mieć formę palmety (dekoracyjny motyw w kształcie stylizowanego liścia palmy), woluty (motyw w formie spirali lub zwoju), liści akantu, figury lub grup figur. Akroterionami wieńczono także obiekty małej architektury, m.in. stele. Inaczej naszczytnik.


PRZYKŁAD: Budowla przetrwała do dziś prawie niezniszczona, odtworzyć trzeba było jedynie akroteriony.


ETYMOLOGIA: gr. ákros – szczytowy, zewnętrzny.

akroterion

PANNEAU


ZNACZENIE: Wym. [pano], akcent na ‚o’; dekoracyjnie obramowana płaszczyzna ścienna wypełniona malowidłem lub płaskorzeźbą.


UŻYCIE: Element jest charakterystyczny dla okresu baroku i rokoka. Dekoracja może być wykonana dowolną techniką (płaskorzeźba, malowidło, tkanina itp.) na każdej powierzchni, np. ściany, sufitu, boazerii, płaszczyzny mebli itp. W liczbie mnogiej: panneaux.


PRZYKŁAD: Znudziła jej się dekorująca przedpokój boazeria, postanowiła zatem zastąpić ją uwspółcześnionym panneau.


ETYMOLOGIA: fr. panneau – znaczenie jak wyżej.

FRONTON


ZNACZENIE: W architekturze, niski trójkątny szczyt nad portykiem (monumentalna część budowli przed wejściem głównym).


UŻYCIE: Wewnętrzne pole frontonu, gładkie lub wypełnione dekoracją rzeźbiarską, nosi nazwę tympanonu. Jako element ornamentowy stosowany jest także jako dekoracyjne zwieńczenie obramowań okiennych i drzwiowych, portali, ołtarzy etc. Fronton to także kort lub budynek do baskijskiej gry jai alai.


PRZYKŁAD: W swojej posiadłości miał już wszystko: kamienne lwy na wjeździe, łabędzie w stawie i kolumny do złudzenia przypominające te, jakie widział na wycieczce w Grecji. Wciąż jednak nie mógł się zdecydować w jakim kształcie będzie fronton nad rozbudowywaną budą dla psa.


ETYMOLOGIA: łac. frons – czoło.