KANTARYDYNA


ZNACZENIE: Inaczej „hiszpańska mucha”.


UŻYCIE: W medycynie ludowej kantarydynę wykorzystywano w mikroskopijnych dawkach jako środek pobudzający, np. do sporządzania „napojów miłosnych” i afrodyzjaków, w tym także „hiszpańskiej muchy”. Działanie tego związku pobudza zakończenia nerwowe i błony śluzowe układu moczowo-płciowego, powoduje jednak często powikłania, m.in. zapalenia dróg moczowych i przewodu pokarmowego oraz bolesne erekcje. Dawka śmiertelna kantarydyny wynosi dla człowieka od 10 do 30 mg. Kantarydyna wydzielana jest w chwilach zagrożenia przez chrząszcze z rodziny oleicowatych (majkowatych).


PRZYKŁAD: Życzę wam, byście podczas majówki dobrze się bawili, bez konieczności korzystania z kantarydyny.


ETYMOLOGIA: Od nazwy chrząszcza zwanego kantarydą, który wydziela tę substancję, z gr. kantharis.

AŁUN


ZNACZENIE: Minerał służący do tamowania krwawienia w drobnych zacięciach przy goleniu.


UŻYCIE: Ałun to nazwa zwyczajowa dwunastowodnego siarczanu glinowo-potasowego. Występuje w formie skupień ziarnistych, naciekowych, tworzy naloty i wykwity. Jest kruchy, łatwo rozpuszcza się w wodzie. Często zawiera domieszki sodu, manganu, żelaza, amonu. Jest minerałem pospolitym i szeroko rozpowszechnionym. Roztwór ałunu ma odczyn kwasowy, działa ściągająco i aseptycznie. Dawniej, jako kamyk po goleniu, był szeroko używany do tamowania drobnych krwawień z ranek po zacięciach przy goleniu. Dziś w tym celu ałun oferowany jest m.in. w postaci sztyftu.


PRZYKŁAD: W Polsce ałun występuje w okolicach Sandomierza, Międzyzdrojów oraz na Dolnym Śląsku.


ETYMOLOGIA: łac. alunit – znaczenie jak wyżej.

MERKAPTAN


ZNACZENIE: Ciecz lub gaz o bardzo nieprzyjemnej, długotrwałej woni, w naturze występuje np. u skunksów czy w czosnku.


UŻYCIE: Merkaptan to jeden z siarkowych odpowiedników alkoholi, z atomem tlenu zastąpionym w grupie hydroksylowej atomem siarki (-SH). Merkaptan celowo dodawało się do gazu ziemnego, który jest bezwonny, aby ułatwić jego wykrycie. Ma właściwości kwasowe znacznie silniejsze niż alkohole, reaguje z zasadami i niektórymi metalami, tworząc związki o charakterze soli. Nazywany też tiolem lub tioalkoholem.


PRZYKŁAD: Na lekcjach chemii najbardziej interesował go proces otrzymywania merkaptanu.


ETYMOLOGIA: łac. mercurius captans – wiążący rtęć.

GUTAPERKA


ZNACZENIE: Substancja pochodzenia naturalnego, pozyskiwana i wykorzystywana w podobny sposób jak kauczuk naturalny.


UŻYCIE: Gutaperka tym różni się od kauczuku, że w normalnych warunkach jest tworzywem nieelastycznym. Jest substancją twardą, krystaliczną, która mięknie w temperaturze 60 – 100°C i jest wówczas podatna na obróbkę. Jest odporna na wpływ warunków atmosferycznych i otoczenia naturalnego oraz dość odporna chemicznie. Ulega jednak starzeniu od tlenu atmosferycznego, czemu można zapobiec odpowiednimi dodatkami.


PRZYKŁAD: Odziedziczył las drzew gutaperkowca. Zastanawiał się czy dalej produkować z gutaperki piłki golfowe i substancję przydatną przy kanałowym leczeniu zębów, jak jego ojciec i dziad, czy wymyślić dla gutaperki innowacyjne zastosowanie.


ETYMOLOGIA: malajski getah – guma + percha – drzewo.

BAKELIT


ZNACZENIE: Najstarsze sztuczne tworzywo syntetyczne (patrz zdjęcie poniżej).


UŻYCIE: Dawniej bakelitu używano na skalę masową do produkcji sprzętu AGD, dziś jest wypierany przez nowsze tworzywa. W pierwszym etapie kondensacji bakelit jest topliwy, a także rozpuszczalny np. w acetonie czy alkoholach. W ostatnim etapie staje się nietopliwy i nierozpuszczalny.


PRZYKŁAD: Bardzo lubię łączyć w wystroju wnętrz nowoczesne, metalowe materiały, ze starymi, bakelitowymi. Mam np. przedpotopowy odbiornik radiowy z bakelitu, który w dodatku cały czas działa.


ETYMOLOGIA: Nazwa tworzywa pochodzi od nazwiska jego wynalazcy (1909 r.), Belga Leo Hendrika Baekelanda.

TEOBROMINA


ZNACZENIE: Substancja występująca m.in. w kakao, ma działanie podobne do kofeiny.


UŻYCIE: Teobromina jest substancją pobudzającą czynność serca oraz rozszerzającą naczynia krwionośne, obniża także ciśnienie. Jest również pomocna w leczeniu astmy. Z drugiej strony jest szkodliwa dla niektórych zwierząt, np. psów i koni. Dla ważącego 25 kg psa zjedzenie dwóch tabliczek czekolady może okazać się śmiertelne.


PRZYKŁAD: Gdy chcesz znaleźć usprawiedliwienie dla zjedzenia tabliczki czekolady, powiedz, że brakuje ci teobrominy i jesz ją z powodów zdrowotnych.


ETYMOLOGIA: łac. theobroma cacao – kakaowiec właściwy.

BIFURKACJA


ZNACZENIE: Inaczej rozdzielenie się, rozszczepienie, rozgałęzienie.


UŻYCIE: Bifurkacja w odniesieniu geograficznym oznacza rozdzielenie się na dwa lub więcej ramion rzeki, pasma górskiego, bądź prądu morskiego. Bifurkacja w znaczeniu matematycznym to zjawisko skokowej zmiany własności modelu matematycznego przy drobnej zmianie jego parametrów. W chemii bifurkacją określa się udział jednego atomu wodoru w dwóch wiązaniach wodorowych.


PRZYKŁAD: Nie mogliśmy dojść do consensusu w sprawie spędzenia biforki, dlatego w grupie nastąpiła bifurkacja – jedni poszli do pubu, inni na domówkę.


ETYMOLOGIA: łac. bi – dwa razy + furca – widły.