NOBEL


ZNACZENIE: Nagroda Nobla to prestiżowe wyróżnienie przyznawane od 1901 r. w następujących dziedzinach: fizyka, chemia, fizjologia lub medycyna, literatura, pokój; od 1968 r. nagroda przyznawana jest również w dziedzinie ekonomii.


UŻYCIE: Noblistów-Polaków jest jedynie czterech: Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Lech Wałęsa oraz Wisława Szymborska. Gdy jednak wliczyć osoby, które w momencie przyznania nagrody nie miały obywatelstwa polskiego, jednak same uważały się za Polaków, grono laureatów powiększa się o 5 osób: dwukrotnie Maria Curie-Skłodowska, Henryk Sienkiewicz, Andrew Schally, Józef Rotblat oraz Leonid Hurwicz. Do dziś Curie-Skłodowska jest jedyną kobietą w historii przyznawania nagrody wyróżnioną dwukrotnie. Charakterystyczne, że Nagrody Nobla nie mogą być przyznawane pośmiertnie, dlatego nie dostał jej nigdy Mahatma Gandhi, który miał ją otrzymać w roku, gdy go zamordowano (1948).


PRZYKŁAD: Dziś wręczenie Pokojowej Nagrody Nobla – niestety na uroczystości nie pojawi się jej laureaut, chiński dysydent Liu Xiaobo, ponieważ odbywa karę więzienia.


ETYMOLOGIA: Nagroda Nobla została ustanowiona zgodnie z wolą jej fundatora, Szweda Alfreda Nobla – wynalazcy dynamitu.

KAUSTYCZNY


ZNACZENIE: Inaczej żrący, palący.


UŻYCIE: Poprawne użycie przymiotnika kaustyczny może sprawiać trudność osobom dobrze znającym angielski. W języku królowej Elżbiety „caustic” określa osobę uszczypliwą, zgryźliwą (jak Jack Nicholson w „Lepiej być nie może”), w języku polskim jednak kaustyczny ma tylko znaczenie chemiczne. Podobna sytuacja występuje w przypadku czasownika postponować – jego polskie znaczenie nie jest tożsame z angielskim „postpone”.


PRZYKŁAD: Na lekcji chemii mieliśmy do wyboru wykonanie ćwiczenia: albo zamienić się w śledczego i zdjąć odciski przy pomocy ninhydryny, albo „zabawę” z kaustyczną sodą.


ETYMOLOGIA: gr. kaustikos – żrący, palny.

NINHYDRYNA


ZNACZENIE: Związek chemiczny używany do zdejmowania odcisków palców.


UŻYCIE: Ninhydryna jest szkodliwa dla zdrowia, jednak na potrzeby kryminalistyki stosuje się jej zaledwie 0,1 proc. roztwór rozpuszczany w etanolu lub metanolu. Ninhydryna jest bezbarwna lub lekko żółta i występuje w formie słupkowatych kryształków. Zapis chemiczny ninhydryny to C9H6O4, czyli hydrat 1,2,3-triketohydrindenu.


PRZYKŁAD: Idzie nowe, może czas na lekcjach chemii wprowadzić doświadczenia z wykrywaniem odcisków palców przy pomocy ninhydryny?


ETYMOLOGIA: ang. Ninhydrin – nazwa towarowa zarejestrowana w 1912 r.

DZIEGIEĆ


ZNACZENIE: Lepka, ciemnobrunatna ciecz wytwarzana w procesie destylacji drewna; ma właściwości odkażające i grzybobójcze.


UŻYCIE: Wytapianie dziegciu trwa wiele godzin, a wiedza na temat procesu jego wytwarzania była kiedyś pilnie strzeżoną tajemnicą. Od czasów średniowiecza do XIX w., substancja ta była ważnym surowcem eksportowym Polski. Współcześnie dziegieć znajduje zastosowanie w medycynie, szczególnie w leczeniu chorób skóry, natomiast przez weterynarzy używany jest jako środek odkażający i pielęgnacyjny.


PRZYKŁAD: Dziegieć ma bardzo charakterystyczny, mocny, smolisty zapach, stąd powiedzenie: „łyżka dziegciu w beczce miodu”. Można je zastosować w następującym zdaniu: wszystkie przygotowania do ślubu zakończone – piękna suknia, udekorowany kościół, wspaniała restauracja, łyżką dziegciu w tej beczce miodu są jednak zapowiadane na dzień ceremonii gwałtowne burze.


ETYMOLOGIA: litew. degti – palić się.

OKSYDOWAĆ


ZNACZENIE: Proces pokrywania powierzchni metalu warstwą tlenku węgla.


UŻYCIE: Oksydację stosuję się z dwóch powodów. Po pierwsze, oksydacja zapobiega rdzewieniu. Po drugie, stosuje się ją w celach dekoracyjnych. Dzięki temu, metal, np. srebrny pierścionek czy bransoletka, uzyskuje „przypalony” efekt – kolor metalu jest czarniejszy. Po jakimś czasie oksydacja zanika, wówczas można dokonać jej ponownie.


PRZYKŁAD: Dostałam w prezencie bardzo ładny srebrny wisiorek, jednak srebro, z którego jest wykonany ma bardzo jasną barwę i nie pasuje do reszty mojej biżuterii. Muszę zanieść go do jubilera i poprosić, żeby dokonał jego oksydacji.


ETYMOLOGIA: fr. oxygene – tlen.