PALIMPSEST


ZNACZENIE: Rękopis pisany na pergaminie, z którego zeskrobano lub starto poprzedni tekst.


UŻYCIE: Palimpsest bywa również nazywany codex rescriptus (łac. kodeks zapisany na nowo). Tekst najczęściej zeskrobywano za pomocą sproszkowanego pumeksu, i tym samym ulegał on bezpowrotnej utracie.


PRZYKŁAD: Najcenniejsze palimpsesty pochodzą z wczesnego średniowiecza.


ETYMOLOGIA: gr. palimpsēstos – znowu zeskrobany.

BERLINKA


ZNACZENIE: Towarowy statek rzeczny (dawniej żaglowy) służący głównie do transportu zboża.


UŻYCIE: Berlinka nie posiadająca szpiczastego dzioba (kafy) była nazywana kogutem. W XIX wieku bardzo często użytkowana na wodach Wisły, Narwi (Szlak Batorego) i Bugu. Berlinka to także potoczna nazwa budowanej przed i w czasie II wojny światowej autostrady, która miała połączyć stolicę ówczesnej III Rzeszy, Berlin, ze znajdującym się na wschodnich rubieżach państwa Królewcem, przebiegając przez tzw. korytarz polski. Berlinką nazywana też była Pruska Biblioteka Państwowa.


PRZYKŁAD: Według pamiętników Zygmunta Glogera załadowana berlinka pod pełnymi żaglami potrafiła płynąć w górę Wisły z prędkością konia biegnącego kłusem.


ETYMOLOGIA: od miasta Berlin.

KAMARYLA


ZNACZENIE: Inaczej intryganci.


UŻYCIE: Kamaryla to określenie dworzan z najbliższego otoczenia panującego, jego ulubieńcy, wywierający na niego wpływ zgubny dla spraw państwa. Zwykle nie zajmują oni żadnych stanowisk w oficjalnej strukturze władzy, jednak wpływają na władcę w sposób nieformalny.


PRZYKŁAD: W Polsce za czasów króla Władysława IV kamarylę dworską stanowiła familia Kazanowskich.


ETYMOLOGIA: hiszp. camarilla – pokoik, gabinet, królewska rada gabinetowa.

KOH-I-NOOR


ZNACZENIE: Wym. [koinur], akcent na ‚u’; rzecz uważana za najlepszą w swoim rodzaju.


UŻYCIE: Koh-i-noor to synonim czegoś niezmiernie cennego. Określenie pochodzi od nazwy własnej jednego z największych znanych diamentów na świecie. Pochodzi on z Indii i waży 105 karatów, czyli 21,6 g. Diament został zagarnięty przez Wielką Brytanię w 1849 r. w czasie aneksji Pendżabu. Obecnie znajduje się w koronie brytyjskiej królowej matki i zdobi przód krzyża nad obręczą tego insygnium (patrz zdjęcie).


PRZYKŁAD: Słowo dnia jutro wychodzi za mąż! I nie potrzebuje koh-i-noora, żeby być najszczęśliwszą na świecie:). Zaraz potem udaje się w podróż poślubną, więc przez najbliższe dwa tygodnie pojawiające się słówka będą powtórkami. Do zobaczenia w październiku!


ETYMOLOGIA: pers. kōh-i-nūr – góra światła.

NIL DESPERANDUM


ZNACZENIE: Akcentowane na drugie ‚e’; wyrażenie oznaczające, że nie trzeba tracić nadziei.


UŻYCIE: Nil desperandum to krótszy sposób, by powiedzieć, że nie ma powodu do rozpaczy.


PRZYKŁAD: Po raz kolejny przesunęli mu termin obrony pracy doktorskiej. Nil desperandum, lepiej późno niż wcale.


ETYMOLOGIA: łac. nil desperandum – takimi słowy pociesza Horacy przyjaciela Planka, który zraził się ostatecznie do rzymskiego życia politycznego i wyroków losu.

PRESTAFON VS. PRESTACJE


POPRAWNIE: Prestafon to telefon, którym połączenie uzyskuje się nie przez nakręcenie tarczy, ale przez naciskanie guzików z cyframi od 0 do 9. Prestacje z kolei to, w dawnej Polsce, powinności poddańcze chłopów.


BŁĘDNIE: Stosowanie wyrazów wymiennie lub na odwrót.


DLACZEGO TAK?: Prestafon wywodzi się od włoskiego presto, czyli szybko, bowiem naciskając klawisze dzwoni się znacznie szybciej, niż wybierając numer na tarczy. Prestacje pochodzą natomiast z łaciny: praestare, czyli ręczyć, wykonywać, płacić, dawać.

DZIEWOSŁĄB


ZNACZENIE: Inaczej swat.


UŻYCIE: Dziewosłąb to przestarzałe określenie mężczyzny, który w imieniu kogoś starającego się o rękę dziewczyny prosi jej rodziców o zgodę. W formie liczby mnogiej (dziewosłęby) wyraz ten był synonimem konkurów, swatania lub zaręczyn. Wzór odmiany w l.p.: D.,B. – dziewosłęba; Msc. – dziewosłębie.


PRZYKŁAD: Pan młody w swojej mowie określił świadka mianem dziewosłąba, co poskutkowało awanturą – nie śledzi on bowiem „Słowa dnia”, więc przekonany był, że właśnie go obrażono.


ETYMOLOGIA: staropol. dziewa – dziewczyna + snębić/słębić – wydawać za mąż.