PAROKSYTON


ZNACZENIE: Wyraz z akcentem na przedostatniej sylabie.


UŻYCIE: Z kolei proparoksyton to wyraz z akcentem na trzeciej sylabie od końca, a słowo należy akcentować na drugie ‚o’ od końca. Oksyton natomiast to wyraz z akcentem na ostatniej sylabie.


PRZYKŁAD: Większość polskich wyrazów to paroksytony, jednak w przypadku słów pochodzenia greckiego, jak np. matematyka, gramatyka, akcent powinien padać na trzecią sylabę od końca, jako że wyrazy te są proparoksytoniczne.


ETYMOLOGIA: gr. paroksýtonos – znacznie jak wyżej.

STENTOROWY


ZNACZENIE: To przymiotnik określający bardzo mocny, donośny głos.


UŻYCIE: Rzadziej przymiotnik stentorowy jest także używany do określenia bardzo głośnego śmiechu.


PRZYKŁAD: Gdy wszedł do sali i zaczął mówić swoim stentorowym głosem wszyscy umilkli – zwyczajnie nie sposób było usłyszeć własnych słów.


ETYMOLOGIA: Przymiotnik stentorowy pochodzi od imienia jednego z bohaterów Iliady – Stentora, słynącego z bardzo donośnego głosu; Homer tak go opisywał: „co miedzianym głosem grzmiał jak pięćdziesięciu ludzi”.

AUSTRIACKIE GADANIE


ZNACZENIE: Inaczej mówienie głupstw.


UŻYCIE: Austriackie gadanie to związek frazeologiczny, który może także oznaczać mówienie nieprawdy lub bredzenie.


PRZYKŁAD: Jasne, już widzę jak to zrobi; austriackie gadanie, jak zawsze!


ETYMOLOGIA: Prawdopodobna etymologia powiedzenia wywodzi się z regulaminu austriackiej Izby Delegatów Rady Państwa, który ustanawiał, że posłom Rady nie można przerywać ich wypowiedzi; prowadziło to do okropnie długich i bezsensownych tyrad.

SPUNERYZM


ZNACZENIE: Mimowolne przestawienie najczęściej początkowej głoski lub głosek z dwu lub więcej wyrazów, wywołujące z reguły efekt komiczny; pisane także spooneryzm.


UŻYCIE: Umyślne stwarzanie komicznych, często nieprzyzwoitych pomyłek językowych znane jest jako gra półsłówek. Polskie spuneryzmy to np. mój ruch – rój much; w duchu się puszę – w puchu się duszę; angielskie: fighting a liar – lighting a fire, our queer old Dean – our dear old queen (oba przypisywane Williamowi Spoonerowi).


PRZYKŁAD: Domki w Słupsku, pradziadek przy saniach to jedne z mniej nieparlamentarnych spuneryzmów.


ETYMOLOGIA: ang. spoonerism – znaczenie jak wyżej; od nazwiska Wiliama A. Spoonera (1844-1930), angielskiego pastora i wychowawcy z New College w Oksfordzie, głośnego z takich przejęzyczeń.

PARS PRO TOTO


ZNACZENIE: Figura retoryczna, która polega na zastępowaniu nazwy przedmiotu przez nazwę części wchodzącej w jego skład.


UŻYCIE: Przykładem pars pro toto będzie np. nazywanie domu własnym dachem/kątem lub czterema ścianami albo określenie dziesięciu kawalerzystów dziesięcioma szablami.


PRZYKŁAD: „Książka jest bardziej o Śląsku niż o mnie. Jestem w niej jak pars pro toto, trochę dziwne, czasem bezceremonialne zwierzę, niby potwór, któremu uważnie się przyglądają” – powiedział Rzeczpospolitej Kazimierz Kutz o swojej biografii „Cały ten Kutz”.


ETYMOLOGIA: łac. pars pro toto – część zamiast całości.

APOZJOPEZA


ZNACZENIE: Nagłe urwanie zdania.


UŻYCIE: Apozjopeza to figura retoryczna, która może wystąpić zarówno w mowie, jak i w piśmie. Apozjopeza najczęściej występuje poprzez niedokończenie, urwanie jednego zdania i rozpoczęcie kolejnego. Zamilknięcie jest najczęściej umotywowane emocjami – słuchający/czytający może łatwo domyślić się, jak brzmią niewypowiedziane/nienapisane słowa.


PRZYKŁAD: Jednym z bardziej znanych przykładów apozjopezy są słowa Neptuna w „Eneidzie” Wergiliusza. Quas ego! Czyli: ja was! (nauczę), ja wam! (dam) to sposób, w jaki bóg uspokaja szalejące fale.


ETYMOLOGIA: gr. aposiōpán – zamilknąć.

LAUDACJA


ZNACZENIE: Inaczej mowa pochwalna.


UŻYCIE: Laudację wygłasza się w związku z przyznaniem komuś honorowego tytułu, wręczeniem dyplomu, ale też na pogrzebie. Laudacja wychwala cechy danej osoby, stawia ją w jak najlepszym świetle, jednak nie jest „przesłodzona”. Gdy ktoś przesadzi w pochwałach nie wygłasza już laudacji, lecz panegiryk lub dytyramb.


PRZYKŁAD: Mowę na cześć odchodzącego na emeryturę profesora słuchacze oceniali różnie: jego współpracownicy widzieli w niej w pełni zasłużoną laudację, z kolei studenci, wśród których był nielubiany, ocenili odczyt jako żenujący panegiryk.


ETYMOLOGIA: łac. laudare – chwalić.

MALAPROPIZM


ZNACZENIE: Użycie błędnego wyrazu lub wyrażenia, które brzmi podobnie do właściwego, jednak na skutek pomyłki daje nonsensowną, często komiczną wypowiedź.


UŻYCIE: Żeby mowa była o malapropizmie czasem wystarczy pomylenie w wyrazie zaledwie jednej litery: powiedzenie „cóż to za iluzje!”, gdy miało się na myśli aluzje. Malapropizm powstaje gdy używany błędnie wyraz jest nie tylko podobny brzmieniowo do właściwego, ale też faktycznie istnieje, jednak znaczy coś zupełnie innego (nie będzie więc malapropizmem słynny Annan Kofan z wypowiedzi posłanki Beger). Powodem do powstawania malapropizmów może być ignorancja (powszechne używanie wyrazu bynajmniej zamiast przynajmniej), ale też zwyczajne przejęzyczenie – „moi sąsiedzi zaadaptowali dziecko”, gdy ktoś miał na myśli, że je zaadoptowali (bo chyba nie przystosowali go do innego niż dotychczas celu?).


PRZYKŁAD: Ale z niego arogant! (a chodziło o ignoranta); No to jesteśmy kwota! (a nawet kwita);


ETYMOLOGIA: fr. mal-à-propos – nie w porę, nie na miejscu, nieodpowiedni.

KONTAMINACJA


ZNACZENIE: Zjawisko językowe polegające na łączeniu dwóch lub więcej wyrazów w jeden nowy; przykładem może być „brunch” powstały z połączenia wyrazów „breakfast” + „lancz” (lunch) czy „smog” – „smoke” (dym) + „fog” (mgła).


UŻYCIE: Kontaminacja w znaczeniu językotwórczym jest inaczej nazywana portmanteau [portmanto]. Kontaminacja jest jednak także określeniem stosowanym w ekologii i oznacza zanieczyszczenie czegoś (np. terenu) substancją trującą, promieniotwórczą lub drobnoustrojami chorobotwórczymi.


PRZYKŁAD: W Indiach kontaminacja środowiska w miastach osiąga bardzo wysokie wskaźniki, nie przeszkadza to jednak mieszkańcom na tworzenie hitów kinowych spod szyldu Bollywood – kontaminacji wyrazów Hollywood i Bombaj.


ETYMOLOGIA: łac. contaminare – zetknąć, zbrukać, zarazić.

HTML


ZNACZENIE: Język wykorzystywany do tworzenia stron internetowych.


UŻYCIE: HTML to rodzaj zapisu stron internetowych, który pozwala na dodanie do tekstu grafiki, formularzy, animacji etc. Język HTML posługuje się całą gamą znaczników, których umieszczenie na końcu i początku wyrazu/tekstu w nawiasach ostrokątnych pozwala zmienić charakter tekstu; do najprostszy należy umieszczenie wyrazu pomiędzy <b> – na początku i </b> – na końcu, zmieniając czcionkę na pogrubioną. Język HTML pozwala na określenie wizualnej prezentacji danej strony www – wyróżnienie tekstu będącego nagłówkiem, dodanie pogrubienia, koloru, załączenie pod tekstem linku do innej strony etc.


PRZYKŁAD: Podając na „Słowie dnia” obcojęzyczne nazwy zawsze używam do ich wyróżnienia kursywy – wpisując tekst za pomocą języka HTML umieszczam go w następujących nawiasach: na początku <i>, a na końcu wyrazu </i>.


ETYMOLOGIA: ang. HTML – Hyper Text Markup Language – język znaczników hipertekstu.