EKLEKTYCZNY


ZNACZENIE: Będący wynikiem łączenia stylów, elementów charakterystycznych dla różnych epok i kierunków artystycznych.


UŻYCIE: Przymiotnik ten może odnosić się nie tylko do sztuki, ale także filozofii (łączenie doktryn), badań naukowych (łączenie teorii), budowli architektonicznych (łączenie stylów) czy dzieł literackich (łączenie gatunków). Wynik takich połączeń rzadko daje spójny efekt, najczęściej eklektyczne dzieła charakteryzują się brakiem oryginalności i powtarzalnością.


PRZYKŁAD: Mimo że dzieła eklektyczne rzadko kiedy wnoszą do twórczości coś nowego, to jednak szczególnie w architekturze, jest kilka budowli, które charakteryzują się eklektyczną oryginalnością. Przykładami mogą być Statua Wolności w Nowym Jorku i Wieża Eiffela w Paryżu.


ETYMOLOGIA: gr. eklektikos – wybierający.

ERRATA


ZNACZENIE: Spis błędów i niezbędnych poprawek załączany do wydrukowanej publikacji.


UŻYCIE: Errata ma najczęściej formę pojedynczej kartki włożonej do książki, na której wymienione są błędy w druku wraz z koniecznymi poprawkami (z reguły są to „literówki”, pomyłki w podawanych datach etc.). Najczęściej podana jest strona, na której wystąpił błąd, wersja oryginalna oraz poprawny tekst. Errata jest dołączana do książki, gdy ponowny, poprawiony druk publikacji byłby zbyt drogi.


PRZYKŁAD: Gdy errata dotyczy błahych informacji, nie widzę problemu, by była dołączana jako „uzupełnienie” publikacji. Jednak, gdy mowa o poważnych uchybieniach, lektura takiej pozycji robi się kłopotliwa – czytając trzeba co chwilę zerkać na erratę, czy aby nie czytamy informacji, która jest błędna.


ETYMOLOGIA: łac. errata, l.mn. od erratum – błąd.

KONSTATOWAĆ VS KONTESTOWAĆ


POPRAWNIE: Konstatować w znaczeniu: ustalić, stwierdzić fakt.


BŁĘDNIE: Mylone z kontestować – kwestionować, podawać w wątpliwość, manifestować sprzeciw wobec wartości i norm obowiązujących w życiu społecznym i politycznym. Czasownik kontestować najczęściej stosowany jest w odniesieniu do ruchów politycznych, twórczości artystycznej (literatura, kino, teatr), organizacji kościelnych.


DLACZEGO TAK?: Wyrazy pochodzą od różnych wyrazów: fr. constatation określa stwierdzenie; z kolei fr. contestation to zakwestionowanie, spór.

HAIKU


ZNACZENIE: Krótka forma poetycka stworzona w Japonii w XVII w. przez Matsuo Basho.


UŻYCIE: Haiku składa się z 17 sylab. W oryginale, po japońsku, haiku pisane jest w linii ciągłej, natomiast w tłumaczeniach stosowany jest podział na 3 linijki, po 5, 7 i 5 sylab. Nieodzownymi elementami klasycznego haiku są kigo – słowo odnoszące się do pory roku lub dnia oraz kire – podział wiersza na dwie, w pewnym stopniu niezależne części. Autorzy piszący haiku w języku innym niż japońskim stosują czasem nieco zmodyfikowane metrum, wynikające z charakterystyki danego języka. Haiku ma swoje korzenie w filozofii zen – jest rodzajem sztuki, która opiera się na paradoksie, subtelności i minimalizmie.


PRZYKŁAD:
huk fajerwerków
głuchoniema para
miga życzenia

Autor: Rafał Zabratyński

zapada zmierzch –
kropla na końcu sopla
znieruchomiała

Autor: Janusz Guzik


ETYMOLOGIA: jap. haiku – znaczenie jak wyżej.

ENTROPIA


ZNACZENIE: Inaczej chaos, bezład.


UŻYCIE: Entropia to także miara nieokreśloności, chaotyczności i stopnia nieuporządkowania elementów znajdujących się w danym zbiorze. Pojęcie entropii było pierwotnie ograniczone do zagadnień z zakresu termodynamiki, współcześnie stosuje się je także w teoriach dotyczących m.in. informacji i ewolucji. Pojęcie entropii wprowadził niemiecki fizyk Rudolf Clausius.


PRZYKŁAD: Kto powiedział, że entropia zarezerwowana jest jedynie do tworzenia skomplikowanych wzorów? Entropia doskonale łączy się też z literaturą – najlepszym przykładem projekt Entropia Słowa!


ETYMOLOGIA: gr. entropia – obrót, konwersja.

KONGENIALNY


POPRAWNIE: „Kongenialny” używany w znaczeniu „dorównujący jakością oryginałowi”.


BŁĘDNIE: Używany w znaczeniu „więcej niż genialny, wybitny”.


DLACZEGO TAK?: Przymiotnik kongenialny jest synonimem bardzo wysokiego, dorównującego oryginałowi poziomu czegoś. Najczęściej określa przekłady literackie, adaptowane dzieła, wykonanie utworu muzycznego. Może także określać bardzo wysoki poziom twórcy – dorównujący talentowi innego artysty. Przymiotnik „kongenialny” pochodzi od łacińskiego congenialiscon – wespół, razem +  genialis – genialny, przyjemny.

RYM CZĘSTOCHOWSKI


ZNACZENIE: Banalny, nieudolny rym, który obnaża niski kunszt autora.


UŻYCIE: Rymy częstochowskie to rymy przesadnie proste, oklepane, tak powszechne w wielu niskiej klasy wierszach i piosenkach. Najczęściej na rymy częstochowskie składają się wyrazy będące tą samą częścią mowy: „ciekły jej łzy, gdy dawał jej bzy, czuła się jak gdyby czytał jej sny” albo „ponieważ kłamała, życie mu złamała, a on głupio wierzył, że Anna go kochała”. Problemem rymów częstochowskich jest subiektywność ich klasyfikacji – to co dla jednego będzie trąciło banałem, inny uzna za poetycki majstersztyk. O gustach się jednak nie dyskutuje.


PRZYKŁAD:
„Czymś zwyczajnym się zachłysnęli
I do dziś nie ochłonęli
Nowe sytuacje, przypadki i dziwne zdarzeń sploty
Dały im temat na pierwsze strony
Piszą o czymś szalenie normalnym
Ale wymyślają jak uczynić to antyintelektualnym
Czymś uchwytnym,
i poczytnym
Dziennikarze się rozpisali
Swoje komentarze na portalach dali
Ośmieszają,
Hipokryzję popierają”
Tak pisze Isabel Marcinkiewicz. Rymy częstochowskie? A może poezja zupełnie przyzwoita? Oceńcie sami.


ETYMOLOGIA: Częstochowa, jako miejsce kultu religijnego, była jednocześnie ośrodkiem folkloru – stragany z pamiątkami, domorośli kaznodzieje, a także samozwańczy poeci, którzy na bieżąco tworzyli banalne pieśni i modlitwy. Nie silili się oni na elokwencję i posługiwali najprostszymi, oklepanymi rymami – stąd właśnie określenie „rym częstochowski”.

KAKOTOPIA


ZNACZENIE: Przeciwieństwo utopii; inaczej dystopia.


UŻYCIE: W kakotopii, w przeciwieństwie do założeń utopijnych, stosunki społeczne opierają się na czynieniu zła. Władza jest w rękach dyktatora i często zmierza w kierunku totalitaryzmu.


PRZYKŁAD: Przykładem kakotopii jest społeczeństwo przedstawione w „Roku 1984” George’a Orwella czy w „Metropolis” Fritza Langa. Bardziej współczesnym przykładem jest „Bladerunner” Ridleya Scotta i „Matrix” braci Wachowskich.


ETYMOLOGIA: gr. kakos – zły. Pierwsze użycie określenia kakotopia przypisuje się Johnowi Stuardowi Millowi. W 1868 r. przemawiał on w brytyjskim Parlamencie, nazywając kakotopią propozycje dotyczące polityki własności ziemskiej w podległej Brytyjczykom Irlandii. Słowa jakie wypowiedział brzmią: „to zapewne zbyt pochlebne nazywać ich propozycję utopią, raczej należy ją określić jako dystopię lub kakotopię. W powszechnym znaczeniu słowa, utopia to stan zbyt pozytywny, by być możliwym do zrealizowania, ale to co oni popierają, to stan zbyt negatywny, by pozwolić na wprowadzenie go w życie”.

DYTYRAMB


ZNACZENIE: Utwór, pieśń albo mowa wychwalające i sławiące kogoś lub coś; inaczej panegiryk.


UŻYCIE: Dytyramb oprócz tego, że kogoś lub coś entuzjastycznie i żywiołowo wychwala, często ociera się o patetyzm i przesadę.


PRZYKŁAD: W przyszłym miesiącu wybieram się na obchody 50-lecia istnienia mojego liceum. Cieszę się, że spotkam znajomych ze szkolnych lat, ale ciarki mnie przechodzą, na samą myśl wysłuchiwania dytyrambów na cześć antypatycznej dyrektorki szkoły.


ETYMOLOGIA: gr. dithyrambos – pieśń chóralna ku czci Dionizosa, boga wina i płodności. Pieśni akompaniował flet, a ubarwiał ją taniec wokół ołtarza. Współzawodnictwo między grupami wykonującymi dytyramby i wyłanianie najlepszej z nich były ważnym elementem obchodów świąt dionizyjskich.