DIAPAZON


ZNACZENIE: Skala dźwięków instrumentu muzycznego lub głosu śpiewaka.


UŻYCIE: Diapazon to także synonim skali, rozpiętości czegoś, szczególnie, gdy jest ona duża. Z kolei w greckiej i średniowiecznej teorii muzyki diapazonem nazywano oktawę.


PRZYKŁAD: Chcąc określić diapazon skrzypiec potrzebowała kamertonu.


ETYMOLOGIA: gr. diapasōn – znaczenie jak wyżej.

JOIK


ZNACZENIE: Ludowa przyśpiewka z Laponii.


UŻYCIE: Joiki mogą opowiadać o miłości, o pochodzeniu i życiu ludu Lapończyków oraz o walce dobrych (białych) i złych (czarnych) szamanów noaide. Teksty joików różnią się od typowych piosenek – mają budowę cykliczną, bez wyraźnego początku i końca, krótka fraza jest powtarzana, z niewielkimi zmianami, wielokrotnie. Melodia jest prosta, śpiewana przy bardzo napiętych strunach głosowych, oparta na skali pięciotonowej.


PRZYKŁAD: Z joikiem na ustach, Święty Mikołaj pędzi saniami z prezentami. Wesołych!


ETYMOLOGIA: lap. yoik – znaczenie jak wyżej.

FISHARMONIA


ZNACZENIE: Instrument dęty klawiszowy z miechem i pedałem.


UŻYCIE: Fisharmonia używana jest w zastępstwie organów. Wyglądem zewnętrznym przypomina pianino „ścięte” nisko nad klawiaturą. Fisharmonia nigdy nie znalazła zastosowania jako instrument koncertowy. Używana była głównie w kaplicach i niewielkich kościołach, a także w domach. Później została wyparta m.in. przez keyboard. Fisharmonia bywa też nazywana melodykonem.


PRZYKŁAD: Poszedł do filharmonii, ale nie usłyszał dźwięków fisharmonii.


ETYMOLOGIA: gr. phýsa – miech + harmonia.

ODEON


ZNACZENIE: Starożytna budowla przeznaczona na występy muzyczne i teatralne.


UŻYCIE: Odeon podobnie jak teatr miał amfiteatralną widownię, ale przykrytą dachem ze względów akustycznych. Posiadał orchestrę dla chóru i podium dla muzyków. Odeony były mniejsze od teatrów. Odeon to także typ orkiestry grający muzykę rozrywkową, popularny na przełomie XIX i XX wieku. Orkiestra ta złożona była z dowolnej liczby muzyków grających na instrumentach dętych, z kwintetu smyczkowego i perkusji. Odeon to również brytyjska sieć kin, największa w Europie, która została założona w 1928 roku przez Oskara Deutscha. Według źródeł związanych z firmą nazwa jest akronimem hasła reklamowego: „Oscar Deutsch Entertains Our Nation” (ang. Oskar Deutsch zabawia nasz naród)


PRZYKŁAD: Prawdopodobnie najstarszy odeon został zbudowany z inicjatywy Peryklesa około 442 p.n.e. w Atenach na południowo-wschodnim zboczu Akropolu.


ETYMOLOGIA: łac. odeum – znaczenie jak wyżej.

PAYOLA


ZNACZENIE: Wym. [pajole]; potajemne przekupstwo dla korzyści handlowej.


UŻYCIE: Payola w amerykańskim przemyśle muzycznym oznacza nielegalną praktykę płacenia lub inny sposób łapówkarstwa ze strony wytwórni płytowych w zamian za nadanie nagrań na antenie radia muzycznego, gdzie piosenka jest emitowana jako część normalnego czasu antenowego. Niektóre stacje radiowe przekazują zwodnicze pochlebne informacje o najnowszych i najbardziej popularnych utworów opublikowanych przez przemysł fonograficzny. Liczba nadań danego utworu może mieć wpływ na jego postrzeganą popularność.


PRZYKŁAD: Tak często puszczano utwór jednego wykonawcy, że wydawca zaczął podejrzewać prezentera o to, że wytwórnia płaci mu payolę.


ETYMOLOGIA: ang – znaczenie jak wyżej.

KAMERTON


ZNACZENIE: Przyrząd do podawania tonacji dla chóru lub dla strojenia instrumentów muzycznych (patrz zdjęcie).


UŻYCIE: Wynalazcą kamertonu był w 1711 roku John Shore (1662–1752), lutnista angielskiego dworu. Strojenie instrumentu przy pomocy kamertonu polega na równoczesnej emisji dźwięku przez kamerton i instrument. Jest kilka rodzajów kamertonów: widełkowy – widełki z niehartowanej stali, w które uderza się, aby uzyskać dźwięk (najdokładniejszy), stroikowy (gwizdkowy) – metalowa rurka z umieszczonym wewnątrz języczkiem z metalu (na wzór harmonijki ustnej) oraz chromatyczny. Nazywany jest też dipazonem lub diapazonem.


PRZYKŁAD: Widełki kamertonu wprawił w drgania uderzając w nie specjalnym młoteczkiem. Dzięki temu strojenie gitary zajęło mu tylko chwilę


ETYMOLOGIA: niem. Kammerton – znaczenie jak wyżej.

---kamerton

TAPER


ZNACZENIE: W niemym kinie osoba grająca na pianinie lub organach teatralnych, robiąca podkład muzyczny do wyświetlanych scen.


UŻYCIE: Pierwotnie określeniem taper nazywano pianistę grającego za zapłatą do tańca, rodzaj grajka barowo–salonowego. Taperzy odpowiedzialni byli też często za akompaniament przy występach kabaretowych i muzyczno-tanecznych a nawet teatralnych. W czasach pojawienia się niemego kina byli wynajmowani również do udźwiękawiania scen na żywo.


PRZYKŁAD: Warszawskie kino Iluzjon powróciło do swojej wcześniejszej siedziby w budynku przy ul. Narbutta. Ciekawe, czy podobnie jak w repertuarze znajdą się filmy nieme, a zatem i obowiązkowy taper.


ETYMOLOGIA: fr. taper – walić, klepać, grać na fortepianie.

KLEZMER


ZNACZENIE: Inaczej żydowski grajek.


UŻYCIE: Klezmer to określenie muzykanta, szczególnie takiego, który przygrywa w lokalach czy na weselach. Z kolei muzyka klezmerska to muzyka żydowska niegdyś związana z obrzędami religijnymi, z czasem przerodziła się w muzykę rozrywkową graną w czasie ślubów i uroczystości, by wreszcie połączyć się z jazzem.


PRZYKŁAD: Jednym z najbardziej znanych muzyków tworzących muzykę klezmerską jest John Zorn oraz jego Masada. Tutaj można posłuchaj przykładu tego co tworzą.


ETYMOLOGIA: hebr. כלי זמר (klej zemer) – instrumenty muzyczne.

SYRINGA


ZNACZENIE: Inaczej fletnia Pana (patrz zdjęcie poniżej).


UŻYCIE: Syringa (lub syrynga albo syrinks) to instrument muzyczny zaliczany do grupy aerofonów wargowych oraz instrumentów dętych drewnianych. Składa się z drewnianych piszczałek, ułożonych w jednym lub dwóch rzędach. Dźwięki z tego instrumentu wydobywa się, dmuchając w krawędzie otworów piszczałek.


PRZYKŁAD: Najbardziej znanymi muzykami grającymi współcześnie na fletni Pana są Gheorghe Zamfir oraz Edward Simoni.


ETYMOLOGIA: Według mitologii greckiej na fletni grywali: opiekun pasterzy i trzód, satyrowie oraz bóg Pan. Ukochaną tego ostatniego była Syrinks. Zgodnie z jedną z wersji mitu, Syrinks była tak piękna, że bóg Pan, gdy ją ujrzał, zapragnął ją posiąść. Nimfa, uciekając przed nim, w ostatniej chwili zamieniła się w trzcinę. Pan postanowił zerwać roślinę i połączyć poszczególne łodygi o odpowiednich długościach woskiem. W ten sposób powstał instrument muzyczny – syringa, upamiętniający imię nimfy.

OPERA BUFFA


ZNACZENIE: Inaczej opera komiczna.


UŻYCIE: Opera buffa to obok opery poważnej (opera seria), jeden z dwóch podstawowych gatunków operowych. Powstała w Neapolu, w pierwszej połowie XVIII w.


PRZYKŁAD: Za szczyt osiągnięć w dziedzinie opery komicznej uznaje się „Wesele Figara” i „Così fan tutte” Mozarta, oraz „Cyrulika sewilskiego” Rossiniego.


ETYMOLOGIA: wł. buffone – błazen.