APSYDA


ZNACZENIE: Półkolista lub wieloboczna część bazyliki, kościoła, zwykle zawierająca ołtarz główny, najczęściej zamykająca prezbiterium (patrz zdjęcie poniżej); także absyda.


UŻYCIE: Apsydy półkoliste występowały od wczesnego chrześcijaństwa do romanizmu. Gotyk stosował przeważnie wieloboczne zamknięcia naw, które także czasem są określane mianem apsyd. Mała apsyda, dostawiona do większej, zwana jest apsydiolą. Apsyda to także każdy z pary punktów największego przybliżenia i największego oddalenia orbity jednego ciała niebieskiego względem drugiego, centralnego.


PRZYKŁAD: Na zajęciach z fotografii dostali zadanie sfotografowania wnętrza apsydy.


ETYMOLOGIA: łac. apsidis – sklepienie, łuk.

aps

OOLOGIA


ZNACZENIE: Dział ornitologii zajmujący się badaniem jaj ptaków.


UŻYCIE: Oologia zajmuje się badaniem budowy, rozmiarów, ubarwienia czy kształtów ptasich jaj. Kolekcje oologiczne stanowią bogate źródło informacji o gatunkach ptaków, ich biologii, anatomii i fizjologii. Także owologia.


PRZYKŁAD: Już zdając na weterynarię wiedział, że będzie chciał zawodowo poświęcić się oologii.


ETYMOLOGIA: łac. ovi – jajo.

LUDOLFINA VS. LUDOLOGIA


POPRAWNIE: Ludolfina to inaczej liczba niewymierna π (pi), wyrażająca stosunek długości okręgu koła do długości jego średnicy, w przybliżeniu 3,1415926535… Ludolfina to także imię żeńskie pochodzenia germańskiego, imieniny Ludolfina obchodzi 29 marca. Ludologia to z kolei nauka badająca gry, tutaj więcej na ten temat.


BŁĘDNIE: Stosowanie wyrazów wymiennie lub na odwrót.


DLACZEGO TAK?: Nazwa ludolfina pochodzi od imienia holenderskiego matematyka, który ją obliczył do 35 cyfr dziesiętnych: Ludolf van Ceulen (1539-1610). Ludologia pochodzi z kolei z łaciny od słów ludus – zabawa, rozrywka + greckie logos – rozum, słowo. Termin ludologia stworzył w 1999 badacz Gonzalo Frasca, od tytułu słynnej książki “Homo Ludens” Johana Huizingi.

VIRGA


ZNACZENIE: Deszcz lub śnieg, który zmienia się w parę wodną przed spadnięciem na ziemię.


UŻYCIE: Virga powstaje najczęściej kiedy dolna część atmosfery ma niską wilgotność, np. nad pustynią. Parujący deszcz traci ciepło i mogą powstawać obszary zmniejszonej temperatury napędzające prądy suchego powietrza, tzw. mikrorozbłyski, które są niebezpieczne dla lotnictwa. Poza Ziemią opady śniegu o charakterze virgi zostały zaobserwowane na Marsie przez sondę Phoenix.


PRZYKŁAD: Na skutek virgi powstają piękne „wzory” na niebie, szczególnie widoczne o zachodzie słońca (patrz zdjęcie poniżej).


ETYMOLOGIA: łac. virga – rózga, gałązka.

virga

KONSTELACJA VS. KONSOLACJA


POPRAWNIE: Konstelacja to inaczej gwiazdozbiór. Jest również synonimem konfiguracji, układu, stanu rzeczy. Konsolacja to inaczej stypa, czyli uroczysta uczta organizowana z powodu śmierci kogoś bliskiego lub znanej osoby. Oznacza także pocieszenie.


BŁĘDNIE: Stosowanie wyrazów wymiennie lub na odwrót.


DLACZEGO TAK?: Konstelacja pochodzi od łacińskiego constellatio oznaczającego gwiazdozbiór, natomiast konsolacja wywodzi się z łacińskiego consolatio, czyli ulga, pociecha.

SYDERYCZNY


ZNACZENIE: Inaczej gwiazdowy, gwiezdny, dotyczący ciał niebieskich.


UŻYCIE: Miesiąc syderyczny to okres obiegu Księżyca dokoła Ziemi. Także syderalny.


PRZYKŁAD: Miesiąc syderyczny trwa 27 dni 7 godzin 43 minuty i 11,5 sekundy.


ETYMOLOGIA: łac. sideris – gwiazda.

BIOFILIA


ZNACZENIE: Instynkt samozachowawczy.


UŻYCIE: Biofilia to inaczej podświadome pragnienie życia, miłość życia pojęta jako naturalny instynkt. Dotyczy zarówno ludzi, jak i zwierząt.


PRZYKŁAD: Stworzenie określenia biofilia przypisywane jest Erichowi Frommowi.


ETYMOLOGIA: gr. bíos – życie.

BÊTE À CONCOURS


ZNACZENIE: Wym. [bet a konkur], akcent na ‚u’; dosłownie zwierzę konkursowe.


UŻYCIE: Bête à concours to ironiczne lub pejoratywne określenie świetnego ucznia lub studenta, który ma wszystkie zalety, np. zdolność koncentracji, energię, mocne nerwy itd., zapewniające powodzenie w konkursach. Jego wiedza ma jednak charakter książkowy, a postawa tchnie konformizmem.


PRZYKŁAD: W liceum nazywali go kujonem, sam siebie wolał określać jako bête à concours.


ETYMOLOGIA: fr. bête à concours – znaczenie jak wyżej.

PAREIDOLIA


ZNACZENIE: Zjawisko dopatrywania się znanych kształtów w przypadkowych szczegółach, przeważnie przy pełnej świadomości ich nierzeczywistego charakteru.


UŻYCIE: Znanymi przykładami pareidolii są: dopatrywanie się wizerunku diabła we włosach królowej Elżbiety II na portrecie znajdującym się na kanadyjskich banknotach jednodolarowych z 1954 roku oraz na kilku zdjęciach przedstawiających dym wydobywający się z płonącego budynku World Trade Center, a także dostrzeganie rzeźby twarzy w fotografii jednego z wypiętrzeń na Marsie. Częstym źródłem pareidolii jest obserwacja chmury, która dla oglądającego przypomina kształtem postacie ludzi, zwierząt. Zjawiskiem tym można tłumaczyć również niektóre rzekome objawienia, jak układ plam czy cieni na szybie, drzewie czy innym tle wydający się obrazem Matki Boskiej, Jezusa czy innych postaci religijnych. Tutaj kilka przykładów „ukrytych” twarzy.


PRZYKŁAD: Pareidolia może też dotyczyć zjawisk słuchowych – niektórzy odczytują tajne wiadomości, gdy puszczają nagrania głosu od tyłu.


ETYMOLOGIA: gr. para – zamiast + eidōlon – obraz, kształt.

LEPIDOPTEROLOGIA


ZNACZENIE: Dział entomologii (nauki o owadach) zajmujący się motylami.


UŻYCIE: W badaniach terenowych lepidopterolodzy posługują się tradycyjnymi akcesoriami entomologicznymi, m.in. siatką entomologiczną i metodami odłowu do światła.


PRZYKŁAD: Będąc lepidopterologiem-amatorem zimą wiele czasu spędza w wiedeńskim Schmetterlinghaus.


ETYMOLOGIA: łac. Lepidoptera – motyle.