AZULEJO


ZNACZENIE: Wymawiane [asuleho]; dekoracyjny kafelek ceramiczny, malowany na rożne kolory.


UŻYCIE: Azulejos są szczególnie popularne w Portugalii oraz Hiszpanii. Do Europy z kolei zostały przywiezione przez Maurów. Te bogato zdobione mozaiki często pokrywają całe podłogi i ściany budynków, będąc nie tylko dekoracją, ale też praktycznym, bo odpornym na wilgoć, elementem wykończenia wnętrz i elewacji. Azulejos mogą reprezentować kształty abstrakcyjne, ale też tworzyć większą całość – np. przedstawiać scenę rodzajową, w której każdy kafelek jest innym elementem „obrazu”.


PRZYKŁAD: Iberyjskie azulejos zdobią niejeden hiszpański i portugalski budynek, ale prawdziwą mozaikową perłę można podziwiać w Meksyku. Tamtejszy XVIII-wieczny budynek w centrum miasta ma trzy ściany od góry do dołu pokryte ręcznie malowanymi płytkami. Szkoda tylko, że żeby go podziwiać, trzeba lecieć aż 12 godzin.


ETYMOLOGIA: Etymologia słowa nie jest jasna. Z jednej strony wywodzona jest z arabskiego azzelij – mały gładki kamień, z drugiej, od hiszpańskiego i portugalskiego azul – niebieski, jako że motywy zdobnicze na kafelkach często przybierały właśnie ten kolor.

A PRIORI


ZNACZENIE: Bez zapoznawania się z faktami.


UŻYCIE: Określenie a priori odnosi się przede wszystkim do wniosków i argumentów oraz typu wiedzy. Stwierdzenie aprioryczne, to inaczej powzięte z góry, niezależne od doświadczenia. Przeciwieństwem podejścia a priori jest podejście a posteriori – na podstawie doświadczenia i/lub w następstwie faktów.


PRZYKŁAD: Sędzia nawet nie udawał, że słucha argumentów obrony i przyjął a priori, że oskarżony jest winny.


ETYMOLOGIA: łac. a priori – z założenia.

TOUCHÉ


ZNACZENIE: Wymawiane „tusze”; określenie wyrażające aprobatę, docenienie argumentu rozmówcy.


UŻYCIE: Określenie to stosowane jest także w szermierce – oznacza zaliczenie ciosu, zapunktowanie. Najprawdopodobniej właśnie od niego pochodzi znaczenie potoczne słowa, touché, czyli przyznanie punktu rozmówcy.


PRZYKŁAD: – Może zadzwonię do niej i powiem, że jednak nie mogę jechać, bo spóźnia mi się pensja? – A może po prostu powiesz prawdę? To żaden wstyd stracić pracę w czasie kryzysu. – Touché.


ETYMOLOGIA: fr. toucher – dotykać.

CHAPEAU BAS!


ZNACZENIE: Wymawiane „szapo ba” (akcent na „o”); wyrażenie podziwu i szacunku dla osoby i jej osiągnięć.


UŻYCIE: Dosłownie chapeau bas oznacza „kapelusz z głowy”. Pochodzi z czasów, gdy faktycznie wyrażając szacunek zdejmowano nakrycie głowy, często także podkreślając podziw poprzez lekki ukłon. „Czapka z głowy” może dotyczyć osiągnięć w rozmaitych dziedzinach: pobicie sportowego rekordu, obrona doktoratu, awans, wybitne wykonanie utworu muzycznego etc. Można stosować skróconą wersję określenia: chapeau! – jej znaczenie jest takie samo.


PRZYKŁAD: We wczorajszym meczu Interu z Barceloną Włosi przez większą część spotkania grali w dziesiątkę, a i tak nie dali sobie wydrzeć finału Ligi Mistrzów. Mourinho, chapeau bas!


ETYMOLOGIA: fr. chapeau – kapelusz; bas – opuszczony, niski.

KACHEKSJA


ZNACZENIE: Krańcowe wychudzenie i wyniszczenie organizmu.


UŻYCIE: Kacheksja jest skutkiem poważnych chorób: cukrzyca, choroby nowotworowe i pasożytnicze, AIDS. Cierpiący na kacheksję pacjent nie może zwalczyć niepohamowanej utraty masy, nawet na siłę przyjmując większe ilości pokarmu, ponieważ organizm jest niezdolny do czerpania z niego wartości odżywczych. Kacheksja może doprowadzić do atrofii mięśni. Mimo że kuracja nie gwarantuje pozytywnych rezultatów, kacheksja jest leczona sterydami, hormonami oraz marihuaną.


PRZYKŁAD: Może dla cierpiących na anoreksję i bulimię skuteczną terapią byłoby porozmawianie z chorymi dotkniętymi kacheksją? Może współczucie nie pozwoliłoby im więcej na odmawianie sobie lub zwracanie pożywienia?


ETYMOLOGIA: gr. kacheksia – zły stan, zaniedbanie (kakos – zły + heksis – stan).

EMPLOI


ZNACZENIE: Wymawiane „amplua” (pierwsze „a” wymawiane pomiędzy „a” i „e”,) akcent na ostatnim „a”; rodzaj ról w jakich specjalizuje się aktor.


UŻYCIE: Na emploi aktora wpływają jego uwarunkowania fizyczne, psychiczne, ale także np. głos. Przykładowo, Ben Stiller z reguły wciela się w role komediowo-groteskowe – z natury jest żartownisiem i ma duży dystans do swojego wyglądu; z kolei Angelina Jolie najczęściej gra postaci silnych, atrakcyjnych kobiet – z jej wyglądem trudno by się jej było wcielić w rolę np. zakonnicy.


PRZYKŁAD: Wielu aktorom marzy się możliwość wyskoczenia z dotychczasowego emploi. Nietypowa rola wymaga jednak od nich jeszcze większego nakładu pracy – muszą przekonać widzów do odgrywanej postaci, która nie jest z nimi kojarzona. Udało się to Jimowi Carreyowi, który znany z „głupkowatych” ról świetnie odnalazł się w kreacji z „Truman Show”.


ETYMOLOGIA:  fr. emploi – użytek, zajęcie, posada.

MISO


ZNACZENIE: Tradycyjny składnik kuchni japońskiej – masa przygotowywana ze sfermentowanego ryżu, jęczmienia i/lub soi.


UŻYCIE: Miso stosuje się jako składnik sosów, past oraz popularnej, również w Polsce, zupy miso (misoshiru). Zupę przygotowuje się na wywarze dashi, najczęściej otrzymywanym z ryb lub alg. Zupa miso jest często podawana na śniadanie, a pije się ją bezpośrednio z miseczek, bez użycia łyżki. Pływające w zupie składniki (tofu, ryby, algi, grzyby, krewetki, etc.) zjada się pałeczkami. Miso jest bogata w składniki odżywcze, m.in. w witaminę K i kwasy nienasycone omega-3 i omega-6.


PRZYKŁAD: Niektóre japońskie knajpy podają zupę miso bez ograniczeń – płacisz raz, dolewasz do woli. Gdybym przychodziła do nich częściej, poszłyby z torbami – misoshiru potrafię pić litrami.


ETYMOLOGIA: jap. 味噌 – znaczenie jak wyżej.