SYNDROM SZTOKHOLMSKI


ZNACZENIE: Zjawisko psychologiczne, w którym u ofiar porwania lub zakładników powstaje pozytywny stosunek do porywaczy.


UŻYCIE: Porwane osoby zaczynają odczuwać sympatię wobec porywacza, chcą mu się przypodobać, odczuwają z nimi solidarność. W skrajnych przypadkach, porwane osoby mogą pomóc porywaczom np. w ucieczce przed policją. Według badań FBI, największe prawdopodobieństwo wystąpienia syndromu sztokholmskiego pojawia się, gdy kontakt między ofiarą, a napastnikiem jest bardzo intensywny oraz, co bardziej istotne, nie wystąpił psychiczny ani fizyczny gwałt na porwanym. Dodatkowym czynnikiem stymulującym wystąpienie syndromu sztokholmskiego jest poddawanie uwięzionego silnym groźbom, jednak jednocześnie okazywanie mu drobnych oznak dobroci.


PRZYKŁAD: Odwrotnością syndromu sztokholmskiego jest syndrom z Limy, gdy to porywacze zaczynają odczuwać współczucie wobec porwanych i często wypuszczają ich bez uzyskania swoich celów.


ETYMOLOGIA: Nazwa pochodzi od sytuacji powstałej po wzięciu zakładników w czasie napadu na Sveriges Kreditbank w Sztokholmie w 1973 r. – ofiary porwania stanęły wówczas po stronie porywaczy.

HIP HIP HURRA


ZNACZENIE: Okrzyk na czyjąś cześć wyrażający radość.


UŻYCIE: Hip hip hurra najprawdopodobniej pochodzi z czasów bitwy pod Unstrutą w 933 r. Zagrzewając się do walki germańscy chrześcijanie szli z okrzykiem „Kyrie Eleison!” (Panie, zmiłuj się!), a okrzyk Madziarów brzmiał „Huj Huj Hajrá!” (Szybciej, szybciej!) – do dziś Węgrzy tak właśnie wołają zamiast naszego hip hip hurra.


PRZYKŁAD: Hip hip hurra! Słowo dnia to Złota Strona!


ETYMOLOGIA: ang. hip hip hurray – znaczenie jak wyżej.

AUSTRIACKIE GADANIE


ZNACZENIE: Inaczej mówienie głupstw.


UŻYCIE: Austriackie gadanie to związek frazeologiczny, który może także oznaczać mówienie nieprawdy lub bredzenie.


PRZYKŁAD: Jasne, już widzę jak to zrobi; austriackie gadanie, jak zawsze!


ETYMOLOGIA: Prawdopodobna etymologia powiedzenia wywodzi się z regulaminu austriackiej Izby Delegatów Rady Państwa, który ustanawiał, że posłom Rady nie można przerywać ich wypowiedzi; prowadziło to do okropnie długich i bezsensownych tyrad.

JAK W KORCU MAKU


ZNACZENIE: Doskonale do siebie pasować.


UŻYCIE: Określenie to oznacza parę lub grupę osób świetnie do siebie dobraną i/lub znakomicie się rozumiejącą.


PRZYKŁAD: Sekret doskonałego związku? Dobrać się jak w korcu maku!


ETYMOLOGIA: Związek frazeologiczny ‚jak w korcu maku’ pochodzi od nazwy dawnej jednostki objętości – korca – stosowanej do ciał sypkich, właśnie np. maku. W korcu maku wszystkie drobinki były identyczne, idealnie do siebie pasujące. Korzec odpowiadał 32 garncom, czyli nieco ponad 120 litrom.

POHYBEL


ZNACZENIE: Inaczej szubienica.


UŻYCIE: Słowo pohybel jest znane przed wszystkim z powiedzenia „na pohybel (komuś/czemuś)”, dosłownie oznacza zatem „na szubienicę”, a przenośnie „na zgubę”, „na zatracenie”, „na nieszczęście”. Zwrotu używa się, by wyrazić potępienie jakieś cechy, zachowania etc.


PRZYKŁAD: „Na pohybel” to powiedzenie znane nie tylko z „Ogniem i mieczem”, ale także z „Psów” Pasikowskiego: Gross pije „na pohybel wszystkim”.


ETYMOLOGIA: staropl. pohybel – szubienica.

PRO BONO


ZNACZENIE: Działanie dla dobra publicznego.


UŻYCIE: Określenie w pełnej wersji brzmi „pro publico bono” (wym. pro publiko bono, akcent na „u”); oznacza działania służące dobru społecznemu oferowane bezpłatnie przez firmy, organizacje czy pojedyncze osoby.  Najczęściej działania pro bono dotyczą firm prawniczych, konsultingowych czy marketingowych, które z rozmaitych przyczyn część swojej pracy, np. dla biednej mniejszości społecznej, wykonują nieodpłatnie. Powody dla takiej działalności są rozmaite – mogą wynikać z dobroci serca lub mieć ukryty cel promocyjny, w postaci wzmocnienia pozytywnego wizerunku marki. Działania pro bono różnią się od wolontariatu tym, że wykonujące je osoby są profesjonalistami w swoich dziedzinach.


PRZYKŁAD: Nasza firma zdecydowała się na działania pro bono na rzecz jednego z domów dziecka. I nie chodziło tu o promocję marki, a o prawdziwe współczucie – dyrektor zarządzający jako dziecko mieszkał w podobnej instytucji i stąd jego wewnętrzna potrzeba niesienia pomocy osobom w podobnej sytuacji.


ETYMOLOGIA: łac. pro publico bono – znaczenie jak wyżej.

STRICTE VS SENSU STRICTO


POPRAWNIE: Stricte (wymawiane [strikte]) – ściśle, dokładnie, np. stricte kobiece pismo; sensu stricto – w ścisłym, dokładnym (tego słowa) znaczeniu, np. to matematyka kwantowa sensu stricto.


BŁĘDNIE: Zamienianie stricte na stricto oraz sensu stricto na sensu stricte.


DLACZEGO TAK?: odmiana wynika z zasad gramatycznych języka łacińskiego, w którym sensus oznacza sens, a strictus to przymiotnik tłumaczony jako „dokładny, bliski”. Przeciwieństwem określenia sensu stricto jest wyrażenie sensu lato – w szerokim (tego słowa) znaczeniu.

KUKUŁCZE JAJO


POPRAWNIE: Podrzucić komuś kukułcze jajo – podstępem zrzucić na kogoś nieprzyjemny obowiązek.


BŁĘDNIE: Podrzucić komuś jaskółcze jajo.


DLACZEGO TAK?: Kukułki to tzw. pasożyty lęgowe – podrzucają własne jaja do gniazd ptaków innego gatunku, zjadając lub wyrzucając przy tym prawdziwe jajo nowoprzybranych rodziców. Przymiotnik „jaskółcze” łączy się natomiast z gniazdem – „jaskółcze gniazda” to kulinarny specjał, który przyrządza się z gotowanych kurzych jaj, wieprzowiny, masła etc.

TETE-A-TETE


ZNACZENIE: Wymawiane [tetatet], akcent na końcowe „e”; spotkanie sam na sam, twarzą w twarz dwóch osób, najczęściej przeciwnej płci.


UŻYCIE: Tete-a-tete to także rodzaj dwuosobowej kanapy, szczególnie popularnej we Francji pod koniec XVIII w. Mebel ten w kształcie przypominał literę „S”, dzięki czemu rozmawiający mogli patrzeć sobie w oczy.


PRZYKŁAD: To może romantyczne tete-a-tete na moim antycznym tete-a-tete?


ETYMOLOGIA: fr. tete-a-tete – dosł. głową w głowę.

DZIEGIEĆ


ZNACZENIE: Lepka, ciemnobrunatna ciecz wytwarzana w procesie destylacji drewna; ma właściwości odkażające i grzybobójcze.


UŻYCIE: Wytapianie dziegciu trwa wiele godzin, a wiedza na temat procesu jego wytwarzania była kiedyś pilnie strzeżoną tajemnicą. Od czasów średniowiecza do XIX w., substancja ta była ważnym surowcem eksportowym Polski. Współcześnie dziegieć znajduje zastosowanie w medycynie, szczególnie w leczeniu chorób skóry, natomiast przez weterynarzy używany jest jako środek odkażający i pielęgnacyjny.


PRZYKŁAD: Dziegieć ma bardzo charakterystyczny, mocny, smolisty zapach, stąd powiedzenie: „łyżka dziegciu w beczce miodu”. Można je zastosować w następującym zdaniu: wszystkie przygotowania do ślubu zakończone – piękna suknia, udekorowany kościół, wspaniała restauracja, łyżką dziegciu w tej beczce miodu są jednak zapowiadane na dzień ceremonii gwałtowne burze.


ETYMOLOGIA: litew. degti – palić się.