IN FLAGRANTI


ZNACZENIE: Inaczej „na gorącym uczynku”.


UŻYCIE: Określenie to jest stosowane w orzecznictwie sądowym. W mowie potocznej z kolei oznacza przyłapanie pary w sytuacji erotycznej, w trakcie aktu seksualnego; określenie in flagranti w znaczeniu potocznym nie implikuje nielegalnego lub zakazanego charakteru sytuacji.


PRZYKŁAD: Informatyk był w firmie odpowiedzialny za nałożenie na komputery pracowników blokad, niepozwalających na ściąganie w biurze muzyki i filmów. Wywiązał się z zadania niemalże doskonale – zapomniał jedynie o swoim sprzęcie i został przyłapany in flagranti, gdy ściągał trzy najnowsze hollywoodzkie produkcje.


ETYMOLOGIA: łac. in flagranti – znaczenie jak wyżej; użyte po raz pierwszy w Kodeksie Justyniana w 529 r.

EKLEKTYCZNY


ZNACZENIE: Będący wynikiem łączenia stylów, elementów charakterystycznych dla różnych epok i kierunków artystycznych.


UŻYCIE: Przymiotnik ten może odnosić się nie tylko do sztuki, ale także filozofii (łączenie doktryn), badań naukowych (łączenie teorii), budowli architektonicznych (łączenie stylów) czy dzieł literackich (łączenie gatunków). Wynik takich połączeń rzadko daje spójny efekt, najczęściej eklektyczne dzieła charakteryzują się brakiem oryginalności i powtarzalnością.


PRZYKŁAD: Mimo że dzieła eklektyczne rzadko kiedy wnoszą do twórczości coś nowego, to jednak szczególnie w architekturze, jest kilka budowli, które charakteryzują się eklektyczną oryginalnością. Przykładami mogą być Statua Wolności w Nowym Jorku i Wieża Eiffela w Paryżu.


ETYMOLOGIA: gr. eklektikos – wybierający.

POMARAŃCZA VS POMARAŃCZ


POPRAWNIE: Pomarańcza – jako nazwa owocu; pomarańcz – jako nazwa barwy. Dla przykładu: „Na drugie śniadanie kupiłam sobie pomarańczę (nie: pomarańcz, ani nie: pomarańcza), i tak zainspirowałam się jej kolorem, że postanowiłam przemalować pokój na jakąś żywą barwę – czerwień, a może pomarańcz? (lub: na pomarańczowy)”.


BŁĘDNIE: Określanie owocu męskim rodzajem wyrazu – ten/ta pomarańcz.


DLACZEGO TAK?: Po włosku pomarańcza to pomo d’arancia: pomo – jabłko + arancia – pomarańcza; w oryginale wyraz jest rodzaju żeńskiego i nie ma powodu, by w polskim zmieniać go na męski.

ENDEMICZNY


ZNACZENIE: Miejscowy, występujący tylko na danym terenie.


UŻYCIE: Określenie endemiczny najczęściej stosuje się do określania gatunków, które są charakterystyczne dla danego obszaru i występujące tylko na nim. Gatunki endemiczne ze względu na swoją izolację najczęściej nie są w stanie przystosować się do ewentualnych nowych warunków życia. Przykładami gatunków endemicznych są legwan z Galapagos czy australijski miś koala.


PRZYKŁAD: Przyczyną endemiczności jest często bariera geograficzna, np. morze czy ocean, która nie pozwala zwierzętom czy roślinom rozprzestrzenić się na inne tereny. Stało się tak na Madagaskarze, który może się pochwalić m.in. kilkoma gatunkami endemicznego lemura.


ETYMOLOGIA: gr. endemos – miejscowy.

FEERYCZNY


ZNACZENIE: Charakteryzujący się bogactwem i różnorodnością barw, pulsujących świateł lub wibrujących dźwięków.


UŻYCIE: Feeria (nie feria!) to widowisko teatralne charakteryzujące się baśniową, ociekającą kolorami i rozbrzmiewającą dźwiękami oprawą. Feerią barw może się charakteryzować obraz, krajobraz, wzór na tapecie etc.


PRZYKŁAD: – Jak podoba ci się dzisiejszy strój naszej księgowej? – Masz na myśli ten, hmm, feeryczny zestaw? – Zawsze podziwiałam cię za delikatność, ja nazwałabym go skrajnie kiczowatym.


ETYMOLOGIA: fr. feerie – czary; wróżka.

A PRIORI


ZNACZENIE: Bez zapoznawania się z faktami.


UŻYCIE: Określenie a priori odnosi się przede wszystkim do wniosków i argumentów oraz typu wiedzy. Stwierdzenie aprioryczne, to inaczej powzięte z góry, niezależne od doświadczenia. Przeciwieństwem podejścia a priori jest podejście a posteriori – na podstawie doświadczenia i/lub w następstwie faktów.


PRZYKŁAD: Sędzia nawet nie udawał, że słucha argumentów obrony i przyjął a priori, że oskarżony jest winny.


ETYMOLOGIA: łac. a priori – z założenia.

BACHICZNY


ZNACZENIE: Rozwiązły, hulaszczy, pijacki, ale też radosny i upojny.


UŻYCIE: Określenie bachiczny pochodzi od imienia greckiego boga Bachusa, inaczej Dionizosa – patrona urodzaju i winorośli. Obchody jego święta, bachanalie, były wyjątkowo huczne, rozpustne i ociekające winem, nieraz kończące się orgią. Uczestnicy bachanalii to bachanci i bachantki.


PRZYKŁAD: Pomysł na oryginalne wakacje? Kurs enologiczny w Toskanii – gwarancja bachicznej zabawy!


ETYMOLOGIA: łac. bacchanalia – starożytne misteria ku czci Bachusa (Dionizosa), które z Wielkiej Grecji przeniosły się do Rzymu.