ENOLOGIA


ZNACZENIE: Nauka o produkcji, pielęgnacji i rodzajach wina.


UŻYCIE: Inne określenia dla enologii to ojnologia lub winoznawstwo. W niektórych krajach (np. we Francji, Hiszpanii, Chile) enologia jest kierunkiem na studiach. W trakcie kilkuletniej nauki studenci dowiadują się między innymi o sposobach uprawy winorośli, doborze  i określaniu składu poszczególnych gatunków wina, produkcji, butelkowaniu, przechowywaniu i zasadach degustacji wina. Przyśpieszone, często weekendowe kursy pomogą wielbicielom wina w poznaniu ciekawostek dotyczących trunku, a także zapewnią przyprawiającą o zawrót głowy przyjemność podczas degustacji.


PRZYKŁAD: Zapisałam się na kurs enologiczny. Chciałam w końcu dowiedzieć się o winach czegoś więcej ponad to, że dzielą się na białe, czerwone i różowe.


ETYMOLOGIA: gr. oinos – wino + logos – słowo, nauka.

DŻONKA


ZNACZENIE: Drewniany żaglowiec handlowy lub rybacki używany w krajach azjatyckich, szczególnie popularny w Chinach, Japonii i Malezji.


UŻYCIE: Dżonka ma charakterystyczne wielokątne żagle, ciężki, pękaty, drewniany kadłub i najczęściej 1-3 maszty. Nośność największych dżonek (pięciomasztowych) sięga około 600 ton. Czasami żaglowce te wykorzystywane są jako miejsce zamieszkania całej rodziny.


PRZYKŁAD: „Dawaj wskakuj na moją dżonkę, pojedziemy na targ rybny” – powie jeden chiński rybak do drugiego.


ETYMOLOGIA: port. junco, z jawaj. dżong – znaczenie jak w definicji słowa.

BENIAMINEK


ZNACZENIE: 1. Ulubione dziecko lub osoba dorosła, którą się faworyzuje. 2. Drużyna, która w danym sezonie uzyskała awans do wyższej klasy lub ligi.


UŻYCIE: 1. Beniamin jest imieniem hebrajskim, oznaczającym „syna południa” lub „syna prawicy”. W księdze Genesis 35:18 noszący to imię są nazywani synami dobrej fortuny, ponieważ prawa strona była uważana w starożytnym Izraelu za szczęśliwą. Beniamin obchodzi urodziny 31 marca i 19 grudnia. 2. Logicznie w stosunku do pierwszego znaczenia słowa, beniaminkiem czyli ulubieńcem, szczęściarzem nazywa się drużynę, której udało się wywalczyć awans z niższej ligi.


PRZYKŁAD: 1. Mój brat Beniamin jest prawdziwym beniaminkiem rodziców – nawet jak przynosi ze szkoły same uwagi, a na świadectwie ma najniższą średnią w klasie, w przeciwieństwie do mnie, zawsze dostaje pieniądze na wakacyjny wyjazd. 2. Beniaminkom dwukrotnie w historii udało się wywalczyć tytuł piłkarskiego Mistrza Polski: w 1937 r. zespołowi Cracovii, a w sezonie 1988/89 Ruchowi Chorzów.


ETYMOLOGIA: Wg. Biblii (Gen. 35:18; 42:4; 43:29-34), Rachela, umierając przy narodzinach syna, nazwała go Benoni (tj. syn boleści mojej), ale ojciec, Jakub, zmienił jego imię na Beniamin (tj. syn prawicy, syn szczęścia).

DERBY


ZNACZENIE: 1. Miasto w Wielkiej Brytanii, w hrabstwie Derbyshire, nad rzeką Derwent. 2. Mecz piłki nożnej dwóch drużyn z tego samego miasta lub regionu, np. derby Górnego Śląska (Górnik Zabrze – Ruch Chorzów), derby Madrytu (Real Madrid – Atletico de Madrid). 3. Doroczna gonitwa w wyścigach konnych.


UŻYCIE: 1. Derby jest miastem typowo przemysłowym, będącym w XVIII w. ośrodkiem angielskiej rewolucji przemysłowej. Współcześnie miasto znane jest między innymi z dużej społeczności osób niesłyszących. Szacuje się, że niesłysząca populacja w Derby jest trzykrotnie wyższa niż średnia liczba osób głuchych w Wielkiej Brytanii, a miasto (z liczbą zaledwie 230 tys. mieszkańców) w statystyce tej ustępuje jedynie Londynowi. 2. Mylne jest używanie określenia derby dla meczu tzw. odwiecznych rywali, chyba że są to drużyny z tego samego miasta. 3. Derby to wyścig o długości 2 400 m (półtorej mili angielskiej), w którym startują trzyletnie konie pełnokrwiste.


PRZYKŁAD: 1. W Derby urodził się Alan Bates, aktor filmowy i teatralny, znany polskiej publiczności między innymi z pierwszoplanowej roli w Greku Zorbie. 2. Wielu warszawiaków uważa, że w stolicy derbów nie ma. Jak mawiają: „nie ma Polonii w mieście” i retorycznie dodają: „Z kim ma zatem Legia walczyć?”. 3. Zeszłoroczne derby w Epsom, z czasem 2:36.74 min., wygrał Sea the Stars pod dżokejem Michaelem Kinane.


ETYMOLOGIA: 1. Nazwa własna pochodząca prawdopodobnie od anglosaskiej Deoraby – „miasto jeleni”. 2. Nazwa pochodzi najprawdopodobniej od określenia wyścigu konnego, jako przykładu silnej rywalizacji sportowej. 3. Od osoby lorda Derby, Edwarda Smitha-Stanleya, który w 1780 r. zapoczątkował doroczny wyścig trzylatków w Epsom Downs w płd.-wsch. Anglii.

BENZOESAN


ZNACZENIE: Związek chemiczny, sól lub ester kwasu benzoesowego. Benzoesany stosowane są jako środki konserwujące żywność lub jako półprodukty w przemyśle farmaceutycznym i perfumeryjnym.


UŻYCIE: Najczęściej stosowanymi w przemyśle spożywczym benzoesanami są benzoesany sodu (E211), potasu (E212) i wapnia (E213). Mimo że są one dopuszczone do użycia, to jednak nie są do końca zdrowe. Przykładowo E211 działa drażniąco na śluzówkę żołądka, a połączony z wit. C (E300) przekształca się w rakotwórczy benzen. Warto dokładnie czytać etykiety zwłaszcza na napojach gazowanych, które często łączą te dwa składniki.


PRZYKŁAD: Nie mogąc poradzić sobie z pokusą kupienia obiadu w proszku, szybko przypominam sobie o ile lepiej czuję się po posiłku, który nie zawiera aromatu identycznego z naturalnym i całej listy benzoesanów ukrytych pod tajemniczymi symbolami E.


ETYMOLOGIA: śrdw.-łac. benzoe – żywica z drzewa Styrax benzoin, rosnącego w Azji Wsch. i Indiach.

BEJ


ZNACZENIE: 1. Tytuł wyższych urzędników wojskowych i cywilnych w dawnej Turcji. Tytuł ten nadawany był również władcom Tunezji w czasach protektoratu tureckiego i francuskiego; inaczej beg. Bej we współczesnym języku tureckim jest formą grzecznościową. 2. Potocznie: menel. 3. Potocznie: pijak, leń, olewacz.


UŻYCIE: 1. Podobnie jak w przypadku innych tureckich tytułów, bej dodawane jest po imieniu, stąd np. Ahmed-bej; co ciekawe, gdy mówimy o kimś w trzeciej osobie, tytuł pisany jest wielką literą (Ahmed-Bej), gdy zwracamy się do osoby bezpośrednio – użyta powinna być litera mała (Ahmed-bej). 2. Bej jest określeniem negatywniejszym niż menel, sugerującym osobę brudną, śmierdzącą i odpychającą. 3. Bej w znaczeniu pijaka, lenia najczęściej jest określeniem półżartobliwym. Możemy tak określić znajomego, do którego po wejściu potkniemy się o puste puszki po piwie, niesprzątnięte skarpetki czy górę niezmytych naczyń w zlewie, a jego samego zobaczymy z tłustymi włosami rozwalonego na kanapie.


PRZYKŁAD: 1. „Jam jest syn Tuhaj-beja”, mówi Azja w Panu Wołodyjowskim, dumnym będąc ze swojego pochodzenia. 2. Muszę wywietrzyć ubranie – jechał ze mną metrem tak śmierdzący bej, że ledwo mogłam oddychać. 3. „Ty beju/bejówo, znów nic nie zrobiłeś przez cały dzień i tylko śmieci naprodukowałeś!” – powie osoba wracająca po pracy do swojego leżącego na sofie współlokatora.


ETYMOLOGIA: tur. bej – pan, naczelnik; użycie potoczne nie znajduje wytłumaczenia, jest wręcz nielogiczne, biorąc pod uwagę, że panowie tureccy nie musieli narzekać na brak dóbr, a także mało prawdopodobne, by spożywali alkohol.

DŻINN/DŻINIZM/DŻINA


ZNACZENIE: 1. Dżinn to według wierzeń Islamu dobry lub zły duch, o ponadnaturalnych zdolnościach i umiejętnościach przybierania dowolnej postaci. Czasami człowiekowi udaje się opanować dżinna i np. schować go w butelce. 2. Dżinizm z kolei to religia indyjska, której nazwa pochodzi od nazwy jej półlegendarnego twórcy o imieniu Dżina. Dżinizm głosi wiarę w sumowanie się dobrych uczynków ze wszystkich wcieleń. Wyznawcy dżinizmu wierzą, że duszę posiadają zarówno zwierzęta, jak i rośliny, dlatego np. zabraniają uprawy roli. 3. Dżina natomiast to wcale nie żona dżinna. Nazwą tą określa się w dżiniźmie osobę, która poprzez uwolnienie się z bytu doczesnego oraz wewnętrzną dyscyplinę osiągnęła stan nirwany.


UŻYCIE: 1. O dżinnie najczęściej usłyszymy w bajkach i powieściach, np. w „Księdze tysiąca i jednej nocy” czy w opowiadaniu „Ostatnie życzenie” A. Sapkowskiego. 2. i 3. Z dżinizmem i dżinami największą szansę na spotkanie mamy w Indiach, w których żyje około 98 proc. z ponad 4 mln wyznawców tej religii.


PRZYKŁAD: Gdy Christina Aguilera śpiewała o „dżinie w butelce (baby)”, niektórych mogła wprawiać w stan nirwany porównywalny z tym, jaki osiąga dżina, żyjący zgodnie z założeniami dżinizmu.


ETYMOLOGIA: arab. dżinni – demon, duch; sanskr. dżaina od dżina; sanskr. dżina – zwycięzca, święty.