KONSTYTUOWAĆ


ZNACZENIE: Inaczej tworzyć, organizować, kształtować.


UŻYCIE: Za czasów ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego, 3 maja 1791 r. ukonstytuowano pierwszą w Europie (drugą na świecie – po USA) konstytucję – konstytucję Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jej najważniejszymi postanowieniami było zniesienie liberum veto i wprowadzenie trójpodziału władzy, a celem, zapoczątkowanie rządów prawdziwie nowoczesnych i demokratycznych. Jej głównymi autorami byli Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Stanisław Małachowski i Stanisław Staszic. Konstytucja 3 Maja obowiązywała tylko przez rok – do czasu obalenia jej przez konfederację targowicką.


PRZYKŁAD: W poniedziałek Polska obchodzi święto państwowe upamiętniające uchwalenie Konstytucji 3 Maja (dlatego też następne Słowo dnia we wtorek!). Na świecie w tym dniu miały miejsce także inne ważne wydarzenia: w 1494 r. Kolumb odkrył Jamajkę, w 1937 r. Margaret Mitchell zdobyła nagrodę Pulitzera za „Przeminęło z wiatrem”, a w 1947 r. w Japonii weszła w życie tamtejsza nowa, powojenna konstytucja.


ETYMOLOGIA: fr. constituer – ustanowić.

CHAPEAU BAS!


ZNACZENIE: Wymawiane „szapo ba” (akcent na „o”); wyrażenie podziwu i szacunku dla osoby i jej osiągnięć.


UŻYCIE: Dosłownie chapeau bas oznacza „kapelusz z głowy”. Pochodzi z czasów, gdy faktycznie wyrażając szacunek zdejmowano nakrycie głowy, często także podkreślając podziw poprzez lekki ukłon. „Czapka z głowy” może dotyczyć osiągnięć w rozmaitych dziedzinach: pobicie sportowego rekordu, obrona doktoratu, awans, wybitne wykonanie utworu muzycznego etc. Można stosować skróconą wersję określenia: chapeau! – jej znaczenie jest takie samo.


PRZYKŁAD: We wczorajszym meczu Interu z Barceloną Włosi przez większą część spotkania grali w dziesiątkę, a i tak nie dali sobie wydrzeć finału Ligi Mistrzów. Mourinho, chapeau bas!


ETYMOLOGIA: fr. chapeau – kapelusz; bas – opuszczony, niski.

KACHEKSJA


ZNACZENIE: Krańcowe wychudzenie i wyniszczenie organizmu.


UŻYCIE: Kacheksja jest skutkiem poważnych chorób: cukrzyca, choroby nowotworowe i pasożytnicze, AIDS. Cierpiący na kacheksję pacjent nie może zwalczyć niepohamowanej utraty masy, nawet na siłę przyjmując większe ilości pokarmu, ponieważ organizm jest niezdolny do czerpania z niego wartości odżywczych. Kacheksja może doprowadzić do atrofii mięśni. Mimo że kuracja nie gwarantuje pozytywnych rezultatów, kacheksja jest leczona sterydami, hormonami oraz marihuaną.


PRZYKŁAD: Może dla cierpiących na anoreksję i bulimię skuteczną terapią byłoby porozmawianie z chorymi dotkniętymi kacheksją? Może współczucie nie pozwoliłoby im więcej na odmawianie sobie lub zwracanie pożywienia?


ETYMOLOGIA: gr. kacheksia – zły stan, zaniedbanie (kakos – zły + heksis – stan).

AFRONT


ZNACZENIE: Inaczej zniewaga, ubliżenie, „policzek”.


UŻYCIE: Afront można komuś zrobić, celowo lub niechcący, a ten, którego afront spotkał, musi go znieść – z podniesioną głową lub odpłacając pięknym, za nadobne (staropolskie określenie na rzecz pełną powabu).


PRZYKŁAD: Gdy na wczorajszej imprezie moja żona zaczęła wszem i wobec opowiadać o tym, jakim kiepskim tancerzem jestem, nie wiedziałem gdzie schować się ze wstydu. Za taki afront spotkać ją musi kara – więcej mnie na parkiecie nie zobaczy.


ETYMOLOGIA: fr. affront – znaczenie jak wyżej.

EKSPAT


ZNACZENIE: Wysokiej klasy specjalista, który dobrowolnie opuścił kraj i pracuje za granicą; dopuszczalna jest także forma „ekspata”.


UŻYCIE: Ekspat to osoba, która z własnej woli decyduje się na wyjazd z kraju; ekspatriacja natomiast ma dwa przeciwstawne znaczenia: albo określa dobrowolne opuszczenie kraju, albo wręcz przeciwnie – przymusowe wydalenie obywatela z jego ojczyzny. Przy okazji ekspaty warto zwrócić uwagę, że wyraz ten nie ma nic wspólnego z ekspiacją; chyba że za popełnione czyny ekspata szuka wybaczenia.


PRZYKŁAD: Osoby powracające z przymusowego wygnania to repatrianci. Określenie to jednak nie dotyczy tych, którzy na emigrację zdecydowali się dobrowolnie. Jak więc nazywać ekspatów, którzy postanowili wrócić do ojczyzny? Jakieś propozycje?


ETYMOLOGIA: śrdw.łac. expatriare – opuszczać ojczyznę.

ABNEGAT


ZNACZENIE: Osoba niedbająca o własny wygląd i korzyści.


UŻYCIE: Mimo że pojęcie abnegata odnosi się także do nieprzykładania wagi do wygód i przyjemności, określenie to najczęściej stosowane jest w odniesieniu do wyglądu. Abnegatem określa się osobę, która z powodu niedbałości sprawia wrażenie niechlujnej i zaniedbanej.


PRZYKŁAD: Na studiach wykłady z językoznawstwa prowadził bardzo miły i mądry profesor, jednak jego abnegacja powodowała, że każdy szukał miejsca w jak najdalszym rzędzie.  Flejtuchowaty strój wykładowcy sprawiał wrażenie niepranego od lat i mimo że tak nie było, studenci obawiali się, że jego zapach uniemożliwi skupienie się na wykładzie.


ETYMOLOGIA: późn.łac. abnegatio – wyparcie się.

PASCHA


ZNACZENIE: Tradycyjna potrawa wielkanocna pochodzenia rosyjskiego lub ukraińskiego. Przygotowuje się ją z twarogu lub mleka, śmietany, żółtek, cukru, wanilii i bakalii. Ma kształt podobny do ściętej piramidy, symbolizującej grób Chrystusa.


UŻYCIE: W Polsce przygotowywanie paschy szczególnie popularne jest wśród rodzin pochodzących z Kresów. Można ją przygotować w wersji na zimno lub na gorąco. Pascha w symbolice żydowskiej określa święto obchodzone na pamiątkę wyjścia Izraelitów z Egiptu.


PRZYKŁAD: Słowo dnia w końcu doczekało się jednej ze swoich ulubionych potraw – paschy. Będzie się nią objadać aż do poniedziałku włącznie.


ETYMOLOGIA: hebr. pesach – przejście, Pascha.

PRIMA APRILIS (TŁUMACZENIE)


ZNACZENIE: Międzynarodowy dzień żartów, zapoczątkowany około XIII w.


UŻYCIE: Angielska nazwa „April Fool’s Day” oznacza „dzień kwietniowego głupka”. Pochodzi ona najprawdopodobniej z czasów Średniowiecza, gdy pierwszy dzień roku obchodzono razem ze Świętem Zwiastowania, 25 marca. Jego obchody trwały przez tydzień, a prezenty noworoczne wręczano 1 kwietnia. Jednak zgodnie ze zmianami wprowadzonymi przez papieża Grzegorza XIII w 1562 r., początkiem nowego roku miał być odtąd 1 stycznia. Wiele osób, nie wiedząc o zmianach, nadal świętowało datę 1 kwietnia. Dlatego właśnie nazwano ich „kwietniowymi głupkami” i robiono z nich żarty.


PRZYKŁAD: Jednym z zabawniejszych primaaprilisowych żartów w mediach były doniesienia „USA Today” w 1998 r. Gazeta ogłosiła, że Burger King wprowadził hamburgery dla leworęcznych, z których składniki wypadały prawą stroną. Nie tylko ludzie uwierzyli w newsa, ale nawet zamawiali nowe, wygodniejsze dla leworęcznych, burgery.


ETYMOLOGIA: łac. prima aprilis – 1 kwietnia.

PRIMA APRILIS


ZNACZENIE: अंतर्राष्ट्रीय दिवस चुटकुले, तेरहवीं सदी के आसपास शुरू.


UŻYCIE: अंग्रेजी नाम का अर्थ है „अप्रैल मूर्ख दिवस है” „अप्रैल मूर्ख का दिन.” यह शायद मध्ययुगीन बार, जब भोज के पहले दिन घोषणा, 25 मार्च के साथ मनाया गया से आता है. समारोह में उनकी एक सप्ताह और नए साल का उपहार के लिए 1 अप्रैल तक चला दी. हालांकि, के रूप में 1562 में पोप ग्रेगरी तेरहवें द्वारा शुरू की, शुरुआत नए वर्ष 1 जनवरी को अब से होना चाहिए था. बहुत से लोग, परिवर्तन के बारे में ज्ञान नहीं है, अभी भी 1 अप्रैल की तिथि मनाने के लिए. यही कारण है कि हम उन्हें बुलाया „kwietniowymi głupkami” और चुटकुले उन से किए गए थे.


PRZYKŁAD: एक zabawniejszych मीडिया में primaaprilisowych मजाक 1998 में संयुक्त राज्य अमेरिका आज समाचार पत्र की रिपोर्ट के अनुसार की घोषणा की है कि बर्गर किंग छोड़ handers के लिए एक हैम्बर्गर शुरू की, सामग्री के साथ wypadałyby दाईं ओर. न केवल लोगों को समाचार में विश्वास है, लेकिन यह भी खरीदा नया है, के लिए सुविधाजनक बाएँ handers, बर्गर.


ETYMOLOGIA: अक्षां. अप्रैल फूल – अप्रैल 1.

SZAHIDKA


ZNACZENIE: Inaczej „czarna wdowa”; kobieta-samobójczyni używająca do działań terrorystycznych tzw. pasa shahida (pełny ładunków wybuchowych pas lub kamizelka, które zamachowiec sam detonuje w momencie ataku).


UŻYCIE: Określenie shahidki najczęściej używane jest w stosunku do kobiet zaangażowanych w działania separatystów czeczeńskich. Drugie ich określenie – czarne wdowy – odnosi się do faktu, że najczęściej szahidkami są Czeczenki, które w wojnie z Rosją straciły mężów. Szahiki biorą czynny udział w działaniach terrorystycznych – były obecne podczas masakry w moskiewskim teatrze (2002 r.), są winne śmierci dzieci w szkole w Biesłanie (2004 r.), przypisuje się im także spowodowanie katastrof samolotowych (2004 r.).


PRZYKŁAD: Głównymi podejrzanymi o wczorajsze zamachy w moskiewskim metrze są czeczeńscy separatyści, a konkretnie – dwie szahidki. Można zrozumieć ich chęć zemsty na Rosjanach, jednak zabijanie 39 niewinnych osób to nie walka o wolność, a zwyczajny terroryzm.


ETYMOLOGIA: arab. sahid – świadek, męczennik.