ASAMBLAŻ


ZNACZENIE: Trójwymiarowa odmiana kolażu.


UŻYCIE: Asamblaż to praca złożona z różnego rodzaju przedmiotów: codziennego użytku, bezużytecznych fragmentów, form naturalnych, wszelkich możliwych obiektów. Asamblaż bierze się z przekonania o wartościach wyrazowych zwykłych, pospolitych przedmiotów i możliwości podniesienia ich do rangi dzieła sztuki, chęci prowokacji tradycyjnych gustów i sprzeciwu wobec sztuki abstrakcyjnej. Dzieło powstaje z przedmiotów, które nie są stworzone przez autora asamblażu, ale jedynie przez niego użyte, a czasem także specjalnie spreparowane, czy przystosowane (np. pomalowane, odłączone od całości, połączone z czymś innym, zniszczone). Poszczególne fragmenty w asamblażu mogą być ze sobą sklejone, związane, umieszczone w rodzaju wspólnego pojemnika, luźno położone, powieszone obok siebie etc.


PRZYKŁAD: W 1961 r. w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Nowym Jorku zorganizowano wystawę Sztuka Asamblażu, gdzie swoje prace wystawiali m.in. Braque, Marcel Duchamp czy Man Ray. W Polsce pionierem asamblażu był Władysław Hasior.


ETYMOLOGIA: fr. assemblage – gromadzenie, zbieranie. Termin asamblaż został wprowadzony we wczesnych latach pięćdziesiątych XX w. przez Jeana Dubuffeta, który stworzył serię kolaży z użyciem skrzydeł motyli.

ANTRAKT


ZNACZENIE: Przerwa między aktami przedstawienia teatralnego.


UŻYCIE: Antrakt może być też przerwą między częściami koncertu. Nazywany jest tak też utwór muzyczny wykonywany w przerwie między aktami przedstawienia.


PRZYKŁAD: Podczas antraktu wyszli przejść się po foyer i zobaczyć czy nie spotkają znajomych.


ETYMOLOGIA: fr. entre – między.

PRAKTYKABEL


ZNACZENIE: Niewidoczny dla widza drewniany element konstrukcyjny, który służy do wspomagania dekoracji teatralnej.


UŻYCIE: Praktykabel służy także za podest dla aktorów. Jest to konstrukcja łatwa do składania i przenoszenia. Praktykabel to także składane siedzenie dla widza bez oparcia, przymocowane do stałego rzędu foteli (inaczej straponten). Również praktykabl.


PRZYKŁAD: Zapomnieli o postawieniu za dekoracją praktykabla, dlatego zamiast pojawić się w oknie od pasa w górę, widzowie widzieli tylko czubek jego głowy.


ETYMOLOGIA: niem. praktikabel – użyteczny.

DAGEROTYP


ZNACZENIE: Obraz otrzymany najdawniejszą techniką fotograficzną (patrz zdjęcie/dagerotyp poniżej).


UŻYCIE: Dagerotyp to efekt dagerotypii, czyli procesu fotograficznego, w wyniku którego na metalowej płytce otrzymywany jest unikatowy obraz, bez możliwości jego powielenia. Technika ta została opracowana w latach 20. i 30. XIX wieku, a rok 1839 symbolicznie uważany jest za początek fotografii. Materiałem światłoczułym w procesie powstawania dagerotypów była warstewka jodku srebra na powierzchni polerowanej i posrebrzonej płytki miedzianej. Obraz po naświetleniu wywoływany był w parach rtęci, a utrwalany był w roztworze soli kuchennej. Zdjęcie charakteryzowało się dużą rozdzielczością oraz bogactwem szczegółów.


PRZYKŁAD: Powierzchnia dagerotypu była bardzo wrażliwa na dotyk, stąd fotografie umieszczano za szkłem w specjalnym etui.


ETYMOLOGIA: wyraz pochodzi od od nazwiska francuskiego wynalazcy L.J.M. Daguerre’a (1789-1851).

fryderyk_chopin_dagerotyp

AKROTERION


ZNACZENIE: Terakotowa lub marmurowa dekoracja, która wieńczyła szczyt i boczne narożniki frontonu (patrz zdjęcie).


UŻYCIE: Akroterion był stosowany w klasycznych budowlach greckich i rzymskich. Mógł mieć formę palmety (dekoracyjny motyw w kształcie stylizowanego liścia palmy), woluty (motyw w formie spirali lub zwoju), liści akantu, figury lub grup figur. Akroterionami wieńczono także obiekty małej architektury, m.in. stele. Inaczej naszczytnik.


PRZYKŁAD: Budowla przetrwała do dziś prawie niezniszczona, odtworzyć trzeba było jedynie akroteriony.


ETYMOLOGIA: gr. ákros – szczytowy, zewnętrzny.

akroterion

POMPIERSKI


ZNACZENIE: Inaczej banalny.


UŻYCIE: Pompierski to synonim konwencjonalnego, pompatycznego, pretensjonalnego, stereotypowego w ujęciu lub tematyce. Najczęściej odnosi się do stylu, gatunku twórczości, zwłaszcza w malarstwie.


PRZYKŁAD: Po tym gdy zarzucono mu pompierstwo całkiem się załamał i porzucił malarstwo. Dopiero po śmierci uznano, że był twórcą wybitnym.


ETYMOLOGIA: fr. pompier – fabrykant pomp.

TAPER


ZNACZENIE: W niemym kinie osoba grająca na pianinie lub organach teatralnych, robiąca podkład muzyczny do wyświetlanych scen.


UŻYCIE: Pierwotnie określeniem taper nazywano pianistę grającego za zapłatą do tańca, rodzaj grajka barowo–salonowego. Taperzy odpowiedzialni byli też często za akompaniament przy występach kabaretowych i muzyczno-tanecznych a nawet teatralnych. W czasach pojawienia się niemego kina byli wynajmowani również do udźwiękawiania scen na żywo.


PRZYKŁAD: Warszawskie kino Iluzjon powróciło do swojej wcześniejszej siedziby w budynku przy ul. Narbutta. Ciekawe, czy podobnie jak w repertuarze znajdą się filmy nieme, a zatem i obowiązkowy taper.


ETYMOLOGIA: fr. taper – walić, klepać, grać na fortepianie.

PIROGRAFIA


ZNACZENIE: Zdobienie przedmiotów z drzewa lub skóry za pomocą rozgrzanego do czerwoności rylca.


UŻYCIE: W pirografii matrycę przygotowuje się wypalając rysunek na drewnie przy użyciu rylca lub pirografu – narzędzia z metalową końcówką rozgrzewaną za pomocą prądu. Pirografy pojawiły się w połowie XX wieku.


PRZYKŁAD: O tym, że aby być dobrym pirografem też trzeba mieć zdolności można przekonać się tutaj.


ETYMOLOGIA: gr. pyr – ogień.

DROIT DE SUITE


ZNACZENIE: Wym. [drua de suit], akcent na ‚a’ oraz ‚i’; prawo twórcy do otrzymywania procentowego wynagrodzenia od ceny jego dzieła odsprzedawanego kolejnemu właścicielowi.


UŻYCIE: Droit de suite to prawo autora oraz jego spadkobierców, do otrzymywania pewnego, określonego w sposób procentowy, wynagrodzenia za kolejną sprzedaż dzieła, w przypadku, gdy odsprzedaż ta ma charakter zawodowy (jest organizowana przez galerie sztuki, domy aukcyjne, itp.). Według różnych źródeł po raz pierwszy droit de suite zastosowano albo w drugiej połowie XIX w. albo na początku wieku XX. Określenie to może także odnosić się do prawa pozwalającego wierzycielowi hipotecznemu domagać się od nabywcy nieruchomości, która jest obciążona hipotecznie, należnej mu sumy.


PRZYKŁAD: Droit de suite zostało wprowadzone, by chronić młodych twórców. Gdy sprzedają swoje działa na początku kariery po bardzo niskich cenach, bez droit de suite byliby pokrzywdzeni, gdy ich twórczość stanie się już rozpoznawalna i wyżej ceniona.


ETYMOLOGIA: fr. droit de suite – dosł. prawo ciągu dalszego, prawo następstwa.

PANNEAU


ZNACZENIE: Wym. [pano], akcent na ‚o’; dekoracyjnie obramowana płaszczyzna ścienna wypełniona malowidłem lub płaskorzeźbą.


UŻYCIE: Element jest charakterystyczny dla okresu baroku i rokoka. Dekoracja może być wykonana dowolną techniką (płaskorzeźba, malowidło, tkanina itp.) na każdej powierzchni, np. ściany, sufitu, boazerii, płaszczyzny mebli itp. W liczbie mnogiej: panneaux.


PRZYKŁAD: Znudziła jej się dekorująca przedpokój boazeria, postanowiła zatem zastąpić ją uwspółcześnionym panneau.


ETYMOLOGIA: fr. panneau – znaczenie jak wyżej.